VOORBLADINHOUDSTAMBOOM

Boek in Wording

Hierdie boek word nog geskryf.
Elke maand verskyn 'n deel van die storie van die webeienaar se wereldreise in KAMMANUUS.
Kort daarna, word daardie stukkie hierby ingelas.
So hoop ons aan die einde van die dag word die boek wat ek al so lank probeer skryf, werklikheid.
Dele van dit het reeds verskyn in Ilse Salzwedel se boek Seerowers, Kameelkoppe en Rissies vir Tee
Indien jy kommentaar het, stuur gerus vir my n epos na pos@onsdorp.com ek hoor graag van jou
Party dele gaan kronologies vir eers nie mooi pas nie, later sal ek wel order skep.
Hennie Greeff

HOOFSTUK 1  - Le Soentoe Lesotho 

  Deesdae kry mens hoofsaaklik drie soorte Suid-Afrikaners oorsee: Die wat vakansie hou, die uitgewekenes wat daar moet en wil wees, en die wat tydelik daar werk. Ek staan stewig in die derde kategorie. My uittog is net tydelik, die afgelope 25 jaar lank. In 1990 verlaat hierdie in die Kalahari gebore, in die Kaap getoe klipdokter die Wes-Transvaalse Goudvelde. Gee ek en Kamermaatjie ons eerste babatreetjies in die buiteland. Ek noem dit juis ‘buiteland' want ons het eers ses jaar later eintlik regtig oorsee gegaan, heeltemal uit Suidelike Afrika uit.ʼn Kaapse geotegniese firma met die heel gepaste naam van MJ Mountain, gee my werk in die berge, daar in die tonnels van die Lesotho Hoogland Waterprojek. Ons pak meeste van ons goedjies in Klerksdorp, stoor die res by familie en vriende en daar gaan ons, die vreemde in. Dit was nou darem nie die eerste keer wat ons die landsgrense oorsteek nie. Ek en Kamermaatjie het al ʼn paar keer gaan vakansie hou anderkant die groot water. Die eerste slag was toe ons in 1986 vir ses weke Kanada toe was vir ʼn konferensie oor mynbou en skagte. Hoewel dit ʼn onvergeetlike ondervinding was, het ons sommer al na die vierde week in Toronto begin verlang huis toe. Vir eie kos, eie mense, en eie bed. Hoe sou ons dit dan die keer vir langer uithou? Wat dit seker vir ons makliker gemaak het, is dat ek die eerste ruk maar net oorkant die SA grens gewerk het. Binne twee ure se ry was mens weer terug in die Vrystaat, terug op eie grond. Ons het vir oorle' skoonma ʼn woonstel in Ficksburg gehuur waar ons met ons lang afnaweke kon gaan kuier. Op daardie waterprojek het ons elke einde van  die maand drie of vier dae af gekry om te gaan proviand inskeep in Suid-Afrika. Dit klink mos nou nie eintlik na weg wees nie, maar moenie ʼn fout maak nie.
Sodra mens die dag jou identiteitsdokument wegbere en verruil vir ʼn paspoort, is jy weg van jou mense en weg van jou eie dinge. En dit kos aanpas. Jy is nou  ʼn ekspat en vir ekspats is daar ander reels en ander norme, soos ons vinnig sou leer. Omdat die pakkery in Klerksdorp nog nie klaar was nie en blyplek anderkant die grens min was, het ek vir die eerste maand alleen vooruit gegaan. Die eerste maand bly ek in ʼn hotelletjie in Butha Buthe net oor die grens naby Fouriesburg. Die plekkie was darem skoon maar ek het sommer gou gou die goedkoop plastiek toiletsitplek ʼn paar keer stukkend gesit tot groot ergernis van die eienaar.
Gelukkig was ek net saans daar en vroeg in die oggende weer weg. Elke dag het ons lang ente grondpad gery en as ek aand laat daar aankom, was die holrug enkelbedjie ʼn welkome gesig. Dis daar ook waar ek geleer bottelwater drink het. Vandag sit ek en Kamermaatjie nie meer ons mond aan kraanwater nie.
Die tweede maand sluit Annabelle by my aan en verskuif ons na ʼn woonwahuis in ʼn padkamp in Leribe. Onthou, daardie tyd was meeste blankes in Suid-Afrika nog nooit eintlik regtig tot diep binne in ʼn lokasie nie. Jy het mos net die ousie daar naby gaan op of aflaai as dit moet. In Leribe was ons kamp reg in die middel van so ʼn lokasie. Ons was omring van moddersteenhuisies en gehuggies van sinkplaat. Vandag se plakkerskampe in Suid-Afrika was toe reeds die dorpies van Lesotho. Steeds derdewerelds na meer as twintig jaar se onafhanklikheid. Die kamp het aan ʼn Ierse kontrakteur behoort wat besig was om die teerpad bo-oor die Mafika Lisiu-bergpas te bou. Dis dieselfde pad wat vandag na die Katsedam loop. Mafika bereik ʼn hoogte van 3500m bo seespieel en is gereeld toegesneeu in die winter. Dis ook hier waar ons gereeld die skaars lammervangers opgemerk het.
Langs die sekuriteitsheining om ons kamp is ʼn groot stuk oop grond: Die dorpie se sokkerveld. Die baie skole in die omgewing se kinders het elke middag daar bymekaar gekom en daar was dus gedurig mense en kinders naby die heiningdraad. As agterdogtige witmense uit die ‘beskawing' was ons aanvanklik maar baie senuweeagtig en het ons lig geslaap met die een oog altyd oop.
Leribe is sowat 60km anderkant die grens. Hier kry ons toe ons eerste smakie van hoe dit voel om saam met ander nasies van die wereld saam te leef en te werk. Komende van die myne, waar ʼn swartman net ʼn arbeider is, vind ek skielik hier in Lesotho dat die rolle omgedraai is. Hier is hy nie net my eweknie nie, hy is ook my baas. Dit kos drastiese en vinnige aanpassing. Al ken hulle ook die myntaal Fanagalo, sal niemand hier erken dat hy dit verstaan nie. Nie hier tussen sy eie mense nie. Dis die taal van die onderdrukker en die slawedrywer daar op die myne. Dit was ons eerste en belangrikste les van in die buiteland werk. In ʼn ander man se land is en bly jy die besoeker. Gedra jou soos een en jy word aanvaar. Om die mensemengsel net meer interessant te maak, is die plek ʼn internasionale gemeenskap in die kleine. Duitsers, Franse, Russe, Italianers, Filippyne, Sjinese, almal saam in ʼn klein konstruksiekampie. Gelukkig was daar ook ʼn klompie ander Suid-Afrikaners op soek na groener weivelde en beter soldy. So ons kon steeds op ʼn manier laer trek in tye van nood, hier in Dingaan se stat. Dit was egter net die regte mengsel van kulture om ons te speen van ons gemaklikheid en ou gewoontes en so word ons stelselmatig uit die loopgraaf gelig.
Terwyl hulle ons permanente kamp naby Ha Lejone bo op die berg bou, moes ek daagliks pendel met ʼn viertrek Toyota bakkie, die gevestigde en erkende werkesel van die projek.  Dit het egter langer geneem om werk toe en terug te ry as om regtig te werk. Ons kantore het bestaan uit twee skeepshouers wat langs die rivier afgelaai is. Die Malibamatso rivier en vallei was nog heel ongeskonde en mens kon jou skaars indink dat daar oor slegs ʼn paar jaar, ʼn reuse lang dam sou wees waar daar toe net ʼn rivier was met klein nedersettings hier en daar en ʼn paar mielielande teen die boomlose berghange. Daar is amper net so min bome in Lesotho as wat daar krokodille is. En daar is geen krokodille nie. Al het hulle ʼn krokodil op hulle vlag, is daar geen rekord dat daar al ooit een in Lesotho opgemerk was nie. Hulle hou egter vol daar lewe ʼn monster en ʼn bielie van ʼn tanneman in die Malibamatso rivier!
 Sommer gou kom die eerste beproewing. Daar breek xenofobiese onluste in Lesotho uit. Buitelanders en veral die Sjinese en Indiër winkeleienaars word geteiken deur die plaaslike bevolking. Daar word klip gegooi en plekke word afgebrand. Skote klap. Mens wil nie regop loop in die huis nie want die mure is maar van dun karavaan-aluminium gemaak. Ons beweeg gebukkend en net as ons moet.  Daar word lê plat op die vloer wanneer die skote te naby klink. Padblokkades word opgestel deur die weermag. ʼn Klokreël word afgekondig en almal moet lank voor donker weer terug wees in die kamp. Na die derde dag van onluste en plunder, klop daar teen skemeraand iemand dringend aan ons ‘parkhome' se deur. Ons eenheid staan juis sommer neffens die kampdraad. Met ʼn onstuimige hart besluit ek om maar oop te maak. Wat anders kan mens doen? As hulle wil inkom sal hulle ʼn manier vind.
Ek maak die deur op ʼn skrefie oop, die grootste kombuismes in die hand. Voor my op die trap staan ʼn beteuterde Filippynse familietjie van drie mensies. Die Pa is ʼn voorman wat saam met ons werk. Hy vra my met angs in sy oë of hulle maar kan inkom. Hulle dogtertjie is popklein. Ons bied koffie aan en bewerig vertel hulle hoe hulle moes vlug uit hulle huis in Leribe want hulle word as Sjinees aangesien. Dis juis die Sjinese wie aangeval en wie se winkels afgebrand word. Toe die kleintjie die woord Sjinees hoor, staan sy skielik regop en ruggie agteroor gebuig, verklaar sy trots-kwaad, "Me no China, me pilliepieno!" Van kleins af dus kan die Filippyne nie die letter ‘f' uitspreek nie, hy word as ʼn ‘p' uitgedruk in hulle spreektaal. Ek nooi hulle om oor te bly. Duidelik dankbaar vertel hy my van sy en sy familie se noue ontkoming, hoe die plaaslike bevolking hulle ook onder die klippe gesteek het en met messe gedreig het. Ons het gelukkig ʼn klein spaarkamertjie en so bly hulle ʼn hele week by ons tot dinge weer begin bedaar. Die Lesotho weermag het saam met die klokreël ook oral padblokkades opgestel. Saam met sukkel kom darem die lekker ook. Waar ek gewoonlik oggende reeds voor sonop pad gevat het berge se kant toe, moes ek nou noodgedwonge bly tot na ʼn heerlike brekfis wat kamermaatjie aanmekaar geslaan het.

Soos ek laas genoem het , pendel n paar van ons daagliks oor die Mafika pas wat ook self in aanbou is. Soggens vroeg is dit meestal skool kinders wat mens langs die pad kry. Omtrent almal het een of ander uniform aan. ʼn nalatenskap van die menigte sendingstasies en die Britse koloniale invloed. Lesotho is een van die lande in Afrika met die hoogste geletterheid op die kontinent maar die tragiese deel is dat daar nie werk is vir die meeste nie. Hoewel daar streng instruksie is dat ons nie mag mense langs die pad oplaai nie, kan ek soms dit net nie oor my hart kry om net verby te ry nie. Veral nie as dit een van daai snerpend koue Lesotho oggende is met die windjie reguit uit die Suidpool nie. Die probleem is almal wil opklim as jy stop, so mens moet maar n groepie kies wat nie die bakkie gaan oorlaai nie. Natuurlik wil daar ook so veel moontlik van hulle voor in klim en daar word nogal fluks gestoei voor die vier of vyf vinnigstes en wakkerstes, jou styf teen jou kant se deur vaspen soos hulle nog n laaste enetjie inpas. Dan maak ek darem ook seker hulle kant se deur mooi toe is en ek sien dat elkeen agterop sy sit gekry het. Almal styf teenmekaar soos opgepofte mossies op n draad.
In die laaglande was daar juis n ongeluk waar een van my kollegas sy bakkie omgegooi het op n draai met n klomp skoolkinders agter op. Gelukkig was daar net ligte beserings onder die kinders maar die nadraai was n lang en uitgerekte storie tussen die ouers van die beseerdes en ons maatskappy en my arme werksmaat.  My voorkeur was om liewer meisies op te laai. Hokaai, dis nie oor wat party sal dink nie, Met vier of vyf lyfies hier saam met jou in die kajuit wat in elk geval in die eerste plek na parafien ruik omdat die primus stoof en die parfien lamp nog steeds die voorkeur hitte en ligte bronne van Lesotho is, besef jy gou  in Lesotho se koue is die  seuntjies nie so lief vir seep en water soos die meisies nie. Glo my, op n nugter maag is dit nogal n belangrike oorweging. So n paar kilometer verder sal een dan aandui ek kan maar aftrek want hulle skooltjie is daar naby die pad. So kry ek dan my gereelde saamryers en leer ons mekaar ken

Ons permanente kamp anderkant die Makfika pas en neffens die Malibamatso rivier vorder fluks en ek maak gereeld daar n draai oppad werk toe. Ons klompie is hewing in bespreking oor watter huis die beste ligging gaan hê en elkeen het gou sy oog op n spesifke een. In Halejone self stop ek ook gereeld by wat mens kan klasifiseer as n winkelkafee. My een maat was betrokke by die aanvanklike geotegniese ondersoeke wat elke projek gewoonlik vooruitloop en het my die winkeltjie gaan uitwys wat volgens hom die beste maghoenjas maak in die geweste. Maghoenjas, die middelste deel uitgespreek soos Ghoen, is Lesotho se weergawe van n vetkoek. Net baie kleiner en ronder en met n soet smakie. Omtrent die grootte van n gholfbal. Hulle braai dit in diep olie en as hy nie in vars olie gemaak word nie, slaan daar  gewoonlik die smaak van lampolie deur. Vir n rand of twee kry jy dan so ses stuk maghoenjas in n bruinpapiersak wat dan veral lekker smaak saam met koppie koffie by die werk.  Eerste deel van die vele smaak ervarings wat ons nog  in baie ander lande sou oorkom.

Daar is so baie wat mens kan vertel oor ons ses jaar in Lesotho dat dit amper sy eie ‘n boek sal volmaak. Hierdie skrywe gaan egter oor ons ervaringe in die tienstuks lande waar ons al gewoon en werk het die afgelope twintig jaar.  Dus gaan ek maar net plek hê  vir so n paar insidente van ons tydjie in die ‘Koninkryk in die lug', soos wat Lesotho ook bekend staan in Engels.

Gedurende die aanbou van die hoofroete na Katse Dam toe, en veral by die gedeelte van die Mafika pas, was daar talle ongelukke, meeste met nooglottige gevolge en amper almal as gevolg van remme wat onklaar geraak het.  Mens leer baie gou dat knaend briek trap, net nie werk nie. Jy moet jou spoed beeer met jou ratte. Net so nou en dan die brieke so bietjie pomp as jy sien die spulletjie wil begin weghardloop.
So kom ek toe een oggend op n ongelukstoneel af pas nadat dit gebeur het. ‘n Oop bak lorry met n klomp werkers agterop is oor die rand en die beseerdes en hul besittings het die wereld gesaai gele teen die helling af. Van die wat nie te erg seer gekry het nie het die ander ophelp na die pad toe en gou was my bakkie voor en agter amper oorlaai van bloeiende en kermende manne. Terwyl ons so laai, besef ek skielik ek weet nie waarheen om hulle te neem nie. Gelukkig stop daar nog n voertuig en die man raai my aan om deur te druk na een van die meer gevestigde sendingstasies so tien kilometer verder aan en darem berg af. Ek was juis erg bekommerd dat ek sou moes omdraai en met die klomp mense en terug oor die pas ry, Leribe se kant toe.  By die sendingstasie aangekom moes ek toesien hoe karig ingerig die hospitaaltjie daar maar was. Gelukkig het hulle darem ontsmetmiddels en verbande gehad wat nogal baie gehelp het. Die goeie nuus is dat niemand darem omgekom het van daardie betrokke ongeluk nie.

‘n Ander keer weer kry ek een van ons Poolse inspekteurs bo-op die pas toe ek eendag oppad laaglande toe was na werk. Bogdan se bakkie het sonder petrol gaan staan. Sal ek hom nie asseblief op sleeptou neem tot by die naaste plaaslike vulstasie nie. Al die pad Leribe toe. Mens los mos nie n maatjie daar op die berg nie en gou prakseer ons n lang stuk sleeptou deur altwee ons bakkies se toue aan mekaar te bind. Ek vertel hom mooi, hy sal moet help briek met die afgaan sodat die tou styf bly en ons n veilige afgstand van mekaar kan hou. So gesê, so gemaak en daar gaan ons, berg af. Skaars honderd meter verder is die man hier kort op my gat en moet ek noodgedwonge vetgee om die tou weer styf te probeer kry. Dit help niks, hoe vinniger ek padgee, hoe vinniger is Bogdan op my hakke. As die bakkies so wil wil raak dan gee ek maar weer bietjie gas en ons ry al hoe vinniger terwyl ek al die vloekwoorde in die woordeboek gebruik en sommer nuwes ook uitvind.

Nog nooit is ek so vinnig teen daai pas af nie en nog nooit weer daarna nie. Onder aangekom, klim die vent met oë soos pierings en speirwit geskrik uit en verduidelik dat deesdae se bakkie remme gehelp moet word duer die enjin wat loop. As die enjin af is is daar omtrent nie brieke nie. Die arme vent het amper die pedale deur die vloer getrap soos hy vergeefs probeer briek het! 

Met sy baie kronkels en skerp draaie, het hierdie pas nogal gereeld  ʼn rol gespeel in ons klompie se lewens daar in ons kampdorpie in die vallei onder langs die Malibamatso. Maar later meer hieroor.
Ons was ʼn hele mengelmoes van nasies wat noodgedwonge moes leer saamleef en mekaar se gewoontes leer respekteer of darem net verstaan. My eie bydrae was om ʼn koerantjie uit te gee waarin mense met mekaar kom kommunikeer.  Aanvanklik was die idee om sosiale geleenthede aan te kondig en nuuswaardigede en nuutjies uit te dra in die afwesigheid van TV. Onthou, daardie tyd was die internet nog maar in babadoeke en was ons nog skaars gespeen van telekse. My nuusbrief het die naam Molomo gekry wat mond beteken in Sotho. Vanaf skooldae het ek egter al die drang gehad om eerder mense se gatte te krap as te kielie, en om so in die proses, die lekker van gesonde konfrontasie uit te wys. Miskien wou ek nog altyd maar net ʼn joernalis wees. Daardie mense het mos lisensie om te skinder. En wat is nou lekkerder as om ʼn lekker sappige storie eerste te kan vertel. Gou het ek agtergekom wie die storiedraers en skinderbekke was. Om hulle identiteite te beskerm het ek ʼn soort van sepie begin skryf waarin die karakters fiktief was, maar die gebeure almal so losweg gebaseer op gerugte wat die kamp deurkruis het.

Daar was amper ʼn paar skeisake as gevolg van my vertellinge. Mens kan jou indink wat als  kan gebeur in ʼn afgeleë plekkie soos Ha Lejone waar daar ʼn hele klomp enkelinge tussen ʼn groep getroudes gebly het en waar daar aanvanklik maar min sosiale afleiding was. Daar het selfs by tye ʼn ontstoke dame of twee by my opgedaag en aangedring dat ek bieg en erken dat van my karakters hulle mans is. Een keer het ek onwetend so na aan die waarheid gekom dat een meisie bekend as Legs Eleven weens haar besonder lang mooi bene, haar  man gaan voorlê het en betrap het toe hy juis die kat in die donker wou knyp. Sy het hom so goed bygekom dat hy vir ʼn week af siek was.
Die kontrakteurskroeg in die ‘onderdorp' was baie goed ondersteun deur veral die ongetroudes en hul meisies en het gereeld gesorg vir goeie sport en stoom afblaas. As teenvoeter, en om hul mans in toom te hou, het van die meer gematigde inwoners toe die klubhuis langs die tennis en muurbalbane begin gebruik as informele restaurant en het ons gereeld funksies soos danse met tema aande gehad.

Net om kamplewe nog meer interessant te maak, het die dagga mos sommer wild in ons tuine gegroei. Hulle het soos kakiebos opgekom en almal het gemaak of hulle nie weet hoe ʼn daggaplant nou kwansuis lyk nie. Tot agter ons kantore op terrein, was daar ʼn bos of twee wat met sorg vertroetel was. Die tonnelboormasjien se voormanne het uit en uit erken dat hulle werkers nie so lekker kon werk en funksieoneer sonder ʼn teugie omkyktwak nie.

So besluit kamermaatjie en my een buurvrou Elsje, mos om vir my ʼn verjaarsdagmakietie by ons huis te reël. Een met ʼn verskil. Die twee het juis voorheen gekla dat daar van ons genooide kolegas was wat nooit eintlik wou gees vang nie en altyd vroeg geloop het. Daai aand word daar toe twee slagysters gestel. Hulle reken toe as die klomp nie gaan eet van die spesiale koekies met die groen kleur nie, sal hulle ten minste moet proe aan die vars slaai.

 Nodeloos om te sê, die son se opkoms het maar net beteken almal kon beter sien met wie hulle aant dans was. Eertydse preutse en vorige suurgatte het sulke erge gedaanteverwisselings ondergaan  dat mens hulle skaars kon uitken tussen die gewone guitiges en stuitiges  wat ons voorhuis gevul het. Die enigste probleem wat ek wel gehad het, was om die bittereinders te laat pad vat. Mens vergeet hoeveel ekstra stamina en energie  die daggablaartjie  aan party mense kan verskaf. So teen middagete het die doef doef van my hoëtrou stel se bas waarna die ‘village' en hele omgewing dwarsdeur die nag moes luister, stil geraak. Slegs die mannetjie met die  hamer in my kop wou nie bes gee nie. Eers  teen slapenstyd  het hy sy gereedskap gaan bere.

So met die terugkyk, was Lesotho net die regte manier om te begin gewoond raak daaraan om buite die landgrense te werk. Darem nie so ver dat mens nie kan gaan haal wat jy mis nie. So bietjie bietjie op n slag speen  en nou en dan aan die bors van ma Suid Afrika gaan drink oor lang naweke en einde van die maand. 

Ons belangstelling in voëlkyk het ook daar ontluik want die voëllewe was geil en volop. Behalwe vir die LBJs (Little Brown Jobs) het ons talle nuwe name op ons lewenslysie kon byvoeg. Ywerig  die Roberts en die Sasol handleidings nageslaan om van die Drakensberg Sysies wat hulself  so eie gemaak het in ons tuine, (daar was selfs  ʼn nessie in die bek van een van ons tonnels) uit te ken. Tot die statige lammervanger opgesoek wanneer ons hom hoog in die berge opgemerk het. Party voëls  het ek sommer my eie name gegee. Soos die selfmoord voëltjie, ʼn tipe bruin lyster wat op die pas se teerpad, skielik skuins oor die pad voor mens se motor verby gehardloop het en rakelings vermy het om platgetrap te word.  Of die kammaksie kraaie wat al swewende en sonder om  ʼn vlerk te klap, met mens se kar tred gehou het as jy aan die SA kant van die Mafika pas afgery het. So asof hulle jou wou uitdaag om vinniger te ry, om hulle te probeer wen. Dan het dit maar moeilik gegaan om jou volle aandag op die kronkel draaie van die steil pas te hou.

Dis seker ook die ryke voëllewe wat my eerste stuk rotskuns geïnspireer het.  SA was mos in die negentigs in die oorgangsfase en die politiek het wipplank gery met ons mense se gemoedere.  Die moontlike vrylating van Madiba was hewig onder bespreking.  Hoog op in die pas het ek toe eendag die woorde: "Nelson aint  no seagull.." met wit sproeiverf teen die swart basalt kranse gespuit. Verder af, amper heel onder, net voor jy die laaste draai vat na die vlaktes toe, het ek die slagspreuk voltooi met,   "He is a jailbird." As ek natuurlik toe geweet et wat ek vandag weet, sou ek nooit my eerste en enigste graffiti  aangewend het nie. Terugblik is ʼn baie akkurate wetenskap maar onthou, daardie tye was ons nie seker van wat sou gebeur het as ons die oubaas vrylaat nie.

En toe kom kuier professor Ordino Kok van die Departement Voëlkunde van die Vrystaatse Universiteit vir ons. Hy wou kwansuis die bedreigde kaalkop Ibis kom navors. Al gehoor van die voël?

Die arme en vrek lelike reieragtige spesie kan myns insiens nie anders as om sy gat te sien as hy juis so hoog in die yskoue sneeubedekte berge kom nes maak en dan nog daa rbenewens vreeslik kieskeurig is oor waar hy wei en watter kos hy eet as hy weer afvlieg na die Vrystaatse mielielande toe. Die prof het egter my sluimerende voelkykgewoontes weer aangewakker.
Met hernude ywer is die Roberts nadergetrek en is daar meer gelees oor wat mens in Lesotho kan verwag. Ons het juis kort vantevore kantore geskuif na die Pelaneng-tonnel, wat in ʼn pragtige onbewoonde en ongerepte klofie gelee was. Die Pelaneng rivier was vol reenboogforelle en waar daar vis is , is daar ook voels. Die nuwe paadjie werk toe was al langs die Malibamatso op, sommer hier onder in die vallei, vlak neffens die rivier. So het ek toe een oggend op pad werk toe my verbeel ek sien net so ʼn titseltjie van ʼn beweging oorkant die rivier teen die ruwe swart en grys vertikale rotswand, daar waar die stroom deur die eeue heen sy elmboogdraai uitgekalwe het. Ideale plek vir ʼn roofvoel om nes te maak, dag ek. Ek het al stadiger gery en deur die oop venster van die bakkie die area met die oog gefynkam vir die kenmerkende wit uitskeidingstrepe wat soms hul neste sal weggee. Maar niks. Laat vir werk, maar oortuig dat ek wel iets moes gesien het, besluit ek toe om maar liewer na werk weer daar stil te hou. My verkyker le juis ongelukkig by die huis .Laatmiddag trek ek af naastenby op die plek waar ek die beweging opgemerk het. Lank sit ek so en staar na die gespikkelde rotswand oorkant die stroom. Niks. Net toe ek wil vorentoe leun om die sleutel te draai, sien ek haar beweeg. Amper ʼn halwe meter hoog, penregop en statig sit sy daar. Sy kyk my vol in die oe, die begin van ʼn lang en intieme verhouding.
Nonnie soos ek haar gedoop het, was 'n Kaapse Ooruil (Bubo capensis) wat kom nes maak het daar by die Malibamatsorivier langs my paadjie werk toe. Nonnie se spesie is nou wel op die heel onderste trappie van die oorlewings-gevaarlys en nog heeltemal buite gevaar van uitsterf, maar ek het haar en haar nes behandel asof dit die heel laaste broeipaar van die familie strigidae was en met streng geheimhouding ons ontmoetings gereel.Vroeer as gewoonlik opgestaan en dan daar langs die pad gaan aftrek en gewag dat die son opkom sodat ons twee mekaar kon bestudeer.Ook maar dom, het ek aanvanklik gehoop om betyds daar te wees as sy terug-kom van haar nagtelike jagtogte, maar ek was altyd te laat. Sy was reeds daar as die oggendsonnetjie hoog genoeg daar van Natal af geklim het om die diep vallei se nagskemering te verdryf. Min het ek geweet sy was nooit weg nie. Later sou ek oplees en bevestig dat manlief vir haar die hele tyd vir haar kos aandra terwyl sy die vier of vyf weke wat dit neem, pal op die eiers sit tot hulle uitbroei. Hoewel ek presies geweet het waar sy sit, was Nonnie so goed gespikkel en gekamoefleer dat sy presies gelyk het soos die klip agter haar. Ek moes maar elke keer eers effe soek en lank en stip kyk tot sy haarself weggee met daardie pragtige groot, ronde geel oe. Dit was met groot lekkerte dat ek die dag daar was toe die eerste uilskuiken uitbroei. Die moes gedurende die vorige nag al gebeur het, want toe ek stop, was ma al reeds doening met die voer van die nuwe babas. Dis eers toe dat ek besef het dat pa ook die hele tyd daar in die omgewing was. Dat hy my seker die hele tyd met ʼn geel houtoog vanaf ʼn ander uitkykpos dopgehou het terwyl ek sy vrou afgeloer het. Effe kleiner as Nonnie, maar soos dit ʼn goeie pa betaam, het hy helder oordag, veral vroeg oggend en laat middag, gaan jag. Daar opgedaag met heerlike happies muis, akkedis en selfs ander voels vir die gulsige, altyd honger tweeling. Ek het die familie elke dag wat ek kon, gaan besoek totdat die die twee jong uile uiteindelik op hulle eie kon vlieg. Kort daarna is die hele familie daar weg na hul nuwe jagvelde.

Daardie was die dae wat ek en Kamermaatjie nog kon stap. Voordat ons weg is Lesotho toe, was ons in Klerksdorp deel van ʼn informele stapklub van sowat tien of twaalf mense wat gereeld ons land met dapper en stapper deurkruis het. Ons het gaan stap op bekende staproetes soos die Blyderivier en selfs die Otter, asook die minder bekendes soos Suikerbosrand en selfs heel nuwes wat ons self afgebaken het, soos die een naby Rustenburg wat ons die Funa Manzi gedoop het - fanagalo vir soeke na water. Steeds maar lus vir die wandelpad, besluit ek en Annabelle om een naweek al langs die Malibamatso af te stap van Ha Lejone tot by die terreinkantore. Vyftien kilometer soos die kraai vlieg. Baie verder berg op en berg af. Omdat ons al baie jare aan't stappe is, was ons redelik goed toegerus met die nodige rugsakke, stapskoene, waterbottels, slaapsakke, gasstofies en selfs die allernodigste flessie ‘slangbytserum'. Nou nie dat dit jou juis gaan beskerm teen slange nie. In ons geval het dit bestaan uit die whiskeylikeur Glayva, gelykop gemeng met Famous Grouse. Die doepa is veral nodig as mens se tentjie op klipperige grond opgeslaan word. Daardie blou opgerolde slaapmatjies wat mens saamdra, is myns insiens maar net sielkundig van waarde. Slangbytserum maak die kiewe lekker warm en laat mens lekkerder slaap.

Ons het toentertyd twee honde gehad. Sheba, ʼn Dobermann dame, en Provence, ons dapper klein Maltese poedel wat in die winter getrou haar gestreepte blou en wit truitjie gedra het. Hoe lekker was dit altyd om saans buite te gaan staan en uit volle bors vir Provence nader te roep. Jou lekker ding. Ek kon maar net sowel op Nuweland gewees het. Die einste Provence het ook gereeld ʼn vreeslike keel opgesit as ons net sou waag om by die tuinhekkie uit te beweeg sonder haar op tou. Daar was so ʼn enorme rots voor in ons rotstuin - so groot dat die kontrakteur dit spesiaal vir my moes kom aflaai het met ʼn laaigraaf, die verskoning kwansuis omdat ek mos ʼn klipdokter is. Provence sal dan altyd bo-op die rots gaan stelling inneem en sodra sy sien Kamermaatjie verdwyn buite sig, sit en huil sy met haar eie lang en treurige weergawe van ʼn area uit La Traviata. Sonder ophou. Droefgeestig. Mens sou weer sy word vermoor. Om klagtes van dieremishandeling te vermy, besluit ons toe maar sy moet saam gaan.  Die eerste entjie het als goed gegaan en het sy uitbundig saamgedraf en oral gesnuffel en geruik en haar visitekaartjie gelos soos dit ʼn dame van haar spesie betaam. Gaandeweg begin ons egter die steiltes vat. 'n Klomp plekke moes ons haar begin optel van een lysie na ʼn ander soos ons paadjie teen die berghange uitgekronkel het. Bo-op so ʼn effe gelyktetjie kom ons op ʼn trop beeste af. Eerste keer in haar lewe dat sy sulke dierasies teekom. Heldhaftig storm sy op hulle af. Hulle gee egter nie pad soos sy verwag het nie, maar staan eerder nader uit nuuskierigheid. Met die eerste lang loeiende moeee! wat die naaste koei uiter, steek Provence onseker vas en draai na ons toe met ʼn kyk wat duidelik vra, ‘Wat moet ek nou doen, julle?'

Toe die een koei egter haar poot so een keer hard neersit met die naderstaan, gee onse brakkie net een luide tjank en kom neem hier agter my bene stelling in. Gou verloor die beeste egter belangstelling en kan ons aanbeweeg.  Dit was hoeka sommer kommin beeste, die soort wat mens orals op gelykwêreld kry. Nie die linksom of regsom tipe wat eie aan Lesotho is nie.  ʼn Bees hou mos nie daarvan om op en af te wei teen  ʼn steilte nie. Hy beweeg liewer heen en weer.  Soos ek altyd vir my peetkinders vertel het as hulle daar kom kuier het,  is die Basoetoe  se beeste aangepas vir die steil hellings van die Maluti berge. Noem dit maar evolusie as jy wil. Party se regterbene het effe korter geword het  as hulle hul linkerbene. Die sogenaamde regsom variant.  Dan kry jy ook die linksom tipe. Hulle linkerpote is weer korter. Albei soorte loop mooi regop solank as wat hulle net in die regte rigting wei.  As  ʼn linksom bees egter probeer omdraai om regs om te probeer loop en wei, dan val hy om. Net mooi andersom met die regsom beeste.  Glo my, gaan kyk maar self. So van beesmis gepraat,  my oorle maat Hendrik Bosman het vir sy twee dogters hul eie perde aangehou  langs sy huis in Ha Lejone. Op  ʼn dag is daar weer ʼn klomp kleintjies uit Suid Afrika wat kom kuier. Almal wil natuurlik perdry.  Ons peetkinders is toe ook juis weer by ons en Annabelle reël dat die hele klomp kleuters al om die sportveld op die mak perde kan ry. Heel middag is dit al om en om die veld. Kinders het mos nie end nie en hulle wou om die dood nie klaar gery kry nie. Kamermaatjie het die video kamera byderhand gehad om als op bad vas te lê en toe sy nou rêrig moeg en pootuit was vir die al in die rondte met die perde, kondig sy hard en duidelik aan dat die batterye nou pap is en dat hulle nou maar sal moet ophou. "Issie tannie,"  kap die kleine Carina Truyts terug, "perde het nie batterye nie, hulle het bene" 
Terug by ons uitstappie met Provence. Dis laat middag en ons met nog berg uit om so hoog moontlik tent op te slaan. So verlate soos Lesotho mag voorkom, skop jy agter elke bos  ʼn beeswagtertjie uit. Om dus relatief alleen te wees, moet jy hoogte kry en ver van die naaste modderhuisies kampeer anders is daar geduring  ʼn paar bak handjies wat bon bon kom bedel. Daar moes op  ʼn tyd Franse sendelinge gewees het, want dis wat die kinders vandag nog lekkergoed daar noem. Provence raak al hoe verder agter en toe Annabelle haar optel, merk ons haar pootjies is deurgeloop op die skurwe grond.  Die bloed begin al deursypel op haar kussinkies. Al raad is toe maar om plek te maak vir haar in een van ons se rugsakke. So gemaak, kyk mêdem tevrede rond vanuit haar torinkie agter op kamermatjie se rug terwyl ons verder die steiltes uit beur.

Dit was al diepdonker toe ons drietjies die tweemantentjie opgeslaan gekry het en die gasstofie onder die koffiewater se gat sit.  Weet nie hoeveel van julle al so hoog op in die berge gekamp het nie. Net  ʼn  Kalaharinag is mooier. Dit is of mens sommer baie nader aan die hemel is.  Elke ster veg hier vir ʼn plek in die swart satyn van die hemelkombers. So het ons lank gesit en gesuig aan ons flessies slangbytserum en met ons oë houtgesoek, tot vêr anderkant Fort Wajier se verste ster. In die Kalahari sou ons die roep van die jakkals hoor. Hier in Lesotho, so hoog op, net die loei en die suis van die wind en so nou en dan die tjankblaf van ʼn brak vanuit ʼn stat daar onder naby die rivier.

Met ons tuiskoms die Sondag, wag Alain Truyts ons in. Hy en sy vrou Esther en ʼn vriendin, wil saam met nog ʼn  ander jong siviele ingenieur uit die Kaap, vanaf Lesotho  af stap, oor die berge tot in Natal. Soos die Voortrekkers van ouds, net ʼn korter en baie steiler roete. Wil ons saam?

Ons is natuurlik vuur en vlam. Dadelik begin die beplanning. Michael Fatla die maatskappy drywer en sy maat sal ons in twee dubbelkajuit Hilux 4x4's gaan aflaai by die Senqu, die oorsprong van Oranjerivier. Die Donderdagaand van die November langnaweek kom die ses van ons bymekaar by Alain hulle se huis. Esther se ouers het kom kinders oppas vir die vier dae wat die staptog sou duur. Hy gaan deur die lysie van wat absoluut nodig is vir ons epiese uittog na Cathedral Peak Hotel aan die Natal kant van die Drakensberge. Milla McLachlan en Michael Chemaly, die twee enkelinge van die groepie van ses, bevestig hulle het als en nog wat. Veral die nog wat, Ons kyk Michael se reuse rugsak skepties aan. Die ding lyk moerse swaar. Hy lyk egter nog lekker jonk en fiks so ons sê maar niks.

Ons bespreek die weer. Dit lyk nie te goed nie. By ons in Ha Lejone is dit bewolk. Mens kan egter nie sê hoe dit in die Senquvallei gaan lyk nie. Daar is darem sprake van opklaar na die naweek se kant toe. Ons stem om eers finaal te besluit by die afspringpunt. Vieruur die Vrydag oggend spring ons weg. Dit skud en skommel in grou mistige weer deur die berge en paaie word al hoe rowwer en kleiner. Ons twee ervare Basoetoe drywers ken egter elke kronkel paadjie en waar die spore wegraak vra hulle die plaaslike inwoners die rigting.

Dan is die Senqu skielik voor ons. Hy loop kant tot wal van die onlangse reën. Tyd om te besluit of ons gaan omdraai of nie. Ons vra Fatla of hy kans sien om ons deur te vat. Sy antwoord is om die Hilux in ekstra lae rat te gooi en daar gaan hy. Michael is nie ʼn meid nie. Ek en Annabelle en Milla is in die eerste voertuig. Die rivier is dieper as wat ons gedink het. Die water spuit deur die rubberomhulsel van die rathefboom. Die bakkie hop en bokspring soos ʼn wilde wasmasjien oor die spoelklippe. Sy gat begin wegswaai soos die stroom stoot. Michael se oë is sulke groot ronde wit sirkels as hy vinnig vir my kyk.    

 

Net toe ons dink dis nou tyd vir wegspoel en verdrink, toe lig die immer gewillige Hilux sy neus stomend uit die kolkende waters van die Senqu en beur  met ons teen die wal uit. Ek slaak  ʼn hoorbare sug van verligting en kan fisies voel hoe  ontspan die boude. Dan is dit die ander bakkie se beurt.  Weer doen die voertuig  die st Vitus vloermoer en gooi die passasiers soos lappoppe heen en weer ten spyte van die vasskop en klou aan al wat  ʼn vatplek is.  Die keer gee die hele bakkie sommer so  ʼn sywaartse bokspring soos die stroom hom beetkry en begin hy sywaarts beweeg soos  ʼn krap.  Op die laaste oomblik gryp die voorste wiele wal en storm die bakkie sommer skoon langs ons verby soos hy afstand tussen hom en die water soek.  Nadat ons die rugsakke afgelaai het besef ons meteens dat die twee bakkies nou baie ligter is sonder hul passasiers en bagasie. Daar is geen manier wat hulle weer veilig deur die rivier sal kom nie. Michael Fatla het egter  ʼn plan. Hy voeg daad by die woord en begin dadelik om groot klippe op die bakkies te pak. Ons besluit om eerder te veel as te min te laai want dit was darem so hittete of hulle het netnou weggespoel. Die terugtog verloop soos ʼn droom. So leer  ʼn mens ne?

Met so  ʼn tikkie onrustigheid gemeng met  ʼn groot klomp avontuurlus, waai ons die twee drywers vaarwel  en dan is dit net ons en die natuur om ons. Die massiewe Malutis voor en die druisende Senqu agter ons. Nou is omdraai te laat.

Daar is net een keuse en een rigting en dit is op en oor die Drakensberge. Êrens, diep vanuit die genepoel van vorige geslagte, roer  ʼn herinnering van deja vu. Deel van ons was al hier vantevore.
Soos manne wat gaan valskerm spring, help ons mekaar met die optel en vasmaak van ons rugsakke. Dan pak ons sesmanskap die eerste steilte met ons leier Alain, aan die voorpunt. Aanvanklik gaan dit redelik goed en bly ons by mekaar. Eers is  mistig en kan mens nie die pieke van die berge voor ons sien nie. ʼn Bedekte seën want toe die sonnetjie uiteindelik so teen elfuur deurbreek en ons kyk af ondertoe, is ons omtrent maar net so helfte op teen die  eerste klim om by die eerste plato uit te kom.  Stadig maar seker, soos die verskillende fiksheidsvlakke  deurslaan, begin ons verder en verder van mekaar raak en kyk party van ons al hoe langer na die asemrowende uitsig terwyl ons probeer rus van die gewig op die rug en van  die steilte wat die longe se vars lug steel. Ons agterente trek ook al hoe meer gereeld magneties na die naaste plat klip se kant toe. Kamtige verstellings word al hoe meer gereeld gemaak aan die rugsakke se  stroppe. Alain weet egter daar is baie meer meters voor ons en is meedoënloos in sy aanhitsing vir ons om hoogte te bereik voor donker. Na  ʼn hergroepering om ʼn stukkie beskuit en  ʼn koppie koffie uit een van ons flesse, het ons weer nuwe stoom en die keer sorg ons dat ons nader aan mekaar klim.  Michael Chemaly bly egter terugval en hy word sigbaar al hoe bleker. Bekommerd oor sy welvaart, bied Alain en Esther aan om om die beurt, hom te help deur sy rugsak ook te help dra. Hy wil nog kibbel maar hulle oorreed hom dis die beste vir ons almal as hy nie nou al hom ooreis nie.  So in my stilligheid wonder ek, ons het maar skaars begin en dit gaan al klaar so, wat gaan nog van ons word?    

Daardie eerste dag se klim was omtrent als opdraand en sowat 10 km vêr in die rigting van die Mweni Cutback gebied op die eskarpkant . Hierdie area word allerweë beskou as een van die mees ongerepte en wildste gebiede in Lesotho. Pragtige natuurskoon, hoog in die lug, naby aan die hemel. Onder normale omstandighede is 10km se stap nie te vêr vir stappers nie. Dis nou behalwe wanneer die lug dun is en helling steil bly. Middelmiddag verlaat ons  die Maluti berge en raak die grond meer gelyk aan die Drakensberg kant. Ons begin effe meer spoed vang.  Die teiken is Ledgers se grot.  Alain bestudeer kort kort sy lugfoto van die area. Laphoed in die hand krap hy aan sy kroontjie. Elke keer as hy dan aanstryk, verander hy baie subtiel, net so ʼn bietjie van rigting. Daar is nie voetpaadjies nie en mens  stoei jou eie pad oop deur die lang berggrasse. Daar is nie meer baie plekke op hierdie aarde waar mense nog nie spore getrap het nie. Hierdie is een van hulle. Bokant ons kring  ʼn eensame Lammervanger. Hoop hy dalk vir een van ons se beendere om wit te verbleik in die son?
Uiteindelik,  na so ʼn paar vrugtelose Kaapse bresse, kondig Alain aan ons het miskien so ietwat verdwaal. Êrens tussen niks en nêrens, bo-op die Drakensberge.  Ek wonder vandag nog hoeveel ekstra kilometers ons daardie dag afgelê het.  "Wag julle hier, dan gaan verken ek vooruit" besluit Alain  en hy gooi sy rugsak af. Almal verwelkom die blaaskans terwyl die ekspedisieleier pad vat na die oosterkim toe. Esther kyk hom bekommerd agterna. Verdwaal hy, is ons almal aasvoëlkos. Ons bly egter baie kalm en maak tee.  Miskien slaap ons nog hier vanaand.
Die sonnetjie begin sak en uit die weste steek ʼn ysige windjie op. Esther sien eerste die wuiwende figuur wat in die skemering op die eskarp se rant verskyn. Alain het Ledgers gevind. Hy sit en wag vir ons op die rand van die afgrond. Ons is nie in die wolke nie, ons is bokant hulle. Onder ons, ingepak soos reuse bolle spierwit watte, vir so ver as wat die oog kan sien, strek ʼn donsige wit wolkombers. Vir ʼn hele rukkie staan almal net woordeloos en in verwondering en kyk hoe die cumulus nimbus wolke groei en kwyn voor ons en hoe die sakkende son, van ligte pienk spatsels, tot diep rooi fluwele, inverf op hulle dye.
Alain beduie vir ons waar Ledgers se grot is. ʼn Gapende gat in ʼn amper loodregte krans, so twintig meter onder ons. Van hier bo af lyk die lysie wat na die grot toe lei maar blerrie nou. Ek skraap moed bymekaar. Gelukkig het ek gedurende my skooljare  baie keer Tafelberg uitgestap. Soms ook ʼn paar uitdagende klimroetes onder die kabelkarretjie aangedurf. Ek help vir kamermaatjie met haar rugsak en ons begin afklim.

 Agter my hoor ek hoe Alain en Esther  stry kry. "Dis nie nou die tyd om vir my te vertel jy het hoogtevrees nie!"   "Ek lei ook daaraan", voeg Mike lam by. Sonder omkyk  klim  die ander drie van ons af na die lysie toe. Die is toe darem redelik wyd.  Die grot is duidelik  al deur vele voorgangers vir veilige vesting gebruik . Ons kry selfs ʼn klompie droë hout en gou knetter ʼn vrolike vuurtjie by die grot se bek. Dan word die stilte van die afgronde daar buite  verbreek. Alain is duidelik ontstoke: "Ag nee, my liewe magtig man!"

Omdat dit as so lank gelede was dat ons oor die Drakensberge gestap het, het ek weer by Alain gaan kers opsteek sodat ek darem so naby aan die waarheid as moontlik kan bly met waar ons wanneer was en om sommer ook so bietjie sy perspektief te kry oor ons epiese staptog. Ek haal hom aan : "By die grot aangekom wou Mike en toe later Esther nie oor die styl krans afklim tot in die Ledgers grot nie en dit kos my toe om saam met die twee hoogtevrees bevange individue in ʼn tent op die rand te slaap.  Julle was happy en snoesig onder in die grot. Dis was nog alles wel,  maar toe Mike ʼn moerse rubber hamer uithaal om tent penne mee in te slaan toe het ek dit heeltemal verloor.  Helse ekstra gewig in die rugsak wat ek moes help dra en dit om penne mee in te slaan! In ʼn berg waar daar in  elk geval genoeg klippe rondlê wat as hamer kan dien.  Tot vandag toe bevraagteken ek nog daardie jong man se ingenieurs  logika maar ek bewonder hom dat hy nooit gekla het nie.  Ek wil glo dat ek die hamer oor die rant gesmyt het maar dit sal nie waar wees nie.  Vandag, as dit weer moet gebeur, sal ek dit wragtig doen."

 

Die stap vanaf Ledgers na die Mlabonje pas se bokant was ʼn lekker mooi dag. Ons het vroeg middag kamp opgeslaan naby die rivier op mooi kort gras en in een tent gelê en gesels. Mike deel kaas en ʼn groot vet salami onder ons uit. Ons spoel dit met slangbytserum af. Dit was vrek koud ten spyte van die sonskyn. So elke dan en wan het daar ook mis wat uit die SA kant oor die eskarp gewaai.  Alain  moes nog die paadjie vanaf die bopunt van die Mlabonje pas gaan soek. Gelukkig vir ons, was hy in die kol, ten spyte van die mis. Met die son se sak het die mis toe ook sommer erg dik en donker op ons neergesak.

Dit het ons nie juis gepla nie want ons  was toe al goed gedokter met heelwat slangbytserum. Later, in ons eie tentjie, warm agter die witbrode ingewikkel, het ek skaars die graspolle onder die tentvloer gevoel.
Laat in die nag word ek gaandeweg bewus van  ʼn onderaardse gegrom hier binne in die tent by ons. Dadelik was ek wawyd wakker. Dit grom dan sommer hier binne in die slaapsak!  Ek wil nog soos  ʼn koperkapel daar tussen die velle  uitpeul, toe ek besef dis tentmaatjie se maag wat vir ons grom.
Sy word ook met  ʼn ekstra kreun wakker. Dis ʼn hengse pyn op die maag wat haar buite toe jaag. Nie eens kans om skoene of toortsie te gryp nie.  Nou kyk, die wat vir Annabelle ken, sal  weet wat beteken dit vir haar om sonder skoene in die openbaar te verskyn. Maak nie saak waar in die wêreld of waar in die berge dit is nie. Die nood was dus uiters groot . Om dinge nog moeiliker te maak, is dit baie stil buite en enige klank trek vêr. Sy probeer dus in die digte mis en die diep donker nag,  so ver moontlik van ons groepie se tente af wegkom. En dit nog kaalvoet ook. Soos goed ingeburger in alle stappers, soek sy  ʼn plekkie wat baie klippe het.  Na ʼn hele rukkie hoor ek in die donkerte: "Piet -my-vrou, Piet-my- vrou."  Dis ons fluit vir mekaar, as ons na mekaar soek .

"Piet-my- vrou...Piet-my-Vrou," kom dit weer  met duidelike dringendheid.  Ek antwoord met dieselfde fluit  en steek my flits by die tent se flap uit as baken vir haar. Sy bibber van die koue en wikkel ʼn paar dik wolsokkies aan haar yskoue voetjies terwyl sy my fluisterend vertel hoekom sy so lank weggebly het.  "Daar was amper nie genoeg klippe vir die toepak nie," deel sy my klappertand mee.  Skaars het ons rustig geraak of sy moet weer uit.  Die keer het sy darem tyd om haar skoene ook aan te trek. Die ander drie tente se inwoners slaap rustig voort terwyl Annabelle daardie aand nog so ʼn paar keer gaan klipstapeltjies pak het . Ek vermoed dit moes die Voltaren kapsules gewees het wat Esther vroeër die aand uitgedeel het vir al die pyne bene en krampende spiere,  wat nie met kamermaatjie se maag geakkordeer het nie.  Dit kan mos nooit die slangbytserum se skuld gewees het nie. Dit het ons al te vele kere getoets op ons ander staptoere.  Ek meng altyd  vyftig persent Glayva whiskey likeur met enige gewone whiskey. Mens kan die goedkoper ene, Drambuie ook gebruik maar Glayva bly maar  ons gunsteling want dit bevat onder andere Mediterreense nartjies, amandels, kaneel en natuurlik ook, heuning. Dis  die heuning wat hom daardie kenmerkende soet smaak gee. Laat die slange maar kom byt en die insekte kom steek, ons is reg vir hulle!

Uiteindelik bedaar haar ingewande en kry ons toe darem so  paar uurtjies uilknip in. Douvoordag maak  Mike ons wakker. In elke hand het hy  ʼn stomende beker boeretroos met kondensmelk daarin. Saam met dit kry ons sulke lang anysbeskuite wat Esther se ma spesiaal vir die ekspedisie gebak het. Dit  is net die ding vir Sannie. Met nuwe lewe in ons lywe, slaan ons die tente in ʼn japtrap af.

 

As enige iemand dink afdraande is enigsins makliker as opdraande stap, dink maar weer.  Met  ʼn swaar rugsak wat druk van bo af, moet mens nog partykeer spring van een klip na  ʼn ander een ook. Nie lank nie of mens se bobeenspiere begin lam raak. Dit kort, kort kort stop. So kry ons darem kans om die wonderlike uitsig oor Natal te ervaar. Dit neem amper die hele dag om af te stap. Laat middag sien ons die rokies draai vanuit die kaggels in die kamers en die skoorstene van die Cathedral Piek hotel se kombuis.  Van ver af al, ruik ons die geurige kospotte en wink die wete van warm baddens in ons gedagtes. Tam en stywe knieë kry nuwe ywer en die laaste entjie word amper teen  ʼn halwe draffie voltooi. Daardie aand word daar toe lank en lekker gebad in wolke van skuim met  ʼn bier of twee in die hand. Ons kry vir ons  ʼn lekker lang tafel in die restourant en vier ons die suksesvolle klaarmaak van ons ekspedisie oor die Drakensberge.
Ek het vroeër  gereël dat my maat wat in Estcourt praktiseer, my kombi kom haal in die kamp by Machabeng. Ons het toe sommer ook vervoer terug kamp toe.  Al wat ons nie mee rekening gehou het nie, was die grenspos by Fouriesburg. Daar gekom wou die mannetjie agter die venster weet maar waar kom ons dan nou vandaan, volgens ons paspoorte, is ons dan nog steeds in Lesotho! Dit het mooi praat en heelwat Malotis gekos voordat  hy ons paspoorte eers twee keer gestempel het en ons toe laat deurgaan het. 

 

Die Dinsdag by die werk, daag daar  ʼn epos op uit Hong Kong. Wil ek dalk op  ʼn projek in die verre ooste gaan werk? 

 

 

HOOFSTUK II  -  DIE FILLIPYNE.

Ene dr. Rodney Shaw maak my toe ʼn aanbod uit Hongkong in die Verre Ooste! Dit klink romanties. Ons neem die groot besluit, kom ons gaan vind uit hoe lyk dinge daar anderkant die groot waters in die eertydse Britse kolonie. Die tyd het aangebreek dat ons regtig oorsee gaan. So begin ons avontuur wat meer as 25 jaar sou duur! Ons was nie toegelaat om met die projek se werksbakkies in die republiek te gaan rondrits nie. Ek leen toe maar die Kanadese ingenieur se splinternuwe Corrola om ons visas en vliegkaartjies in Sodom in Gomorra te gaan reël. Al die pad Pretoria toe en terug is ons op ons hoede en motordeure word gesluit, handsakke buite sig gestoor en ons kyk wyd vir al die gevare van Suid Afrika. Ons neem tot my .38 Rossi-rewolwer saam vir ingeval ons aangeval word en bêre hom agter tussen die twee sitplekke op die vloer. Sonder dat ons dit agterkom, was ons toe eintlik reeds buitelanders, besoekers aan ons eie land. Soseeer dat toe ons ongedeerd terug is oor die grens by Fouriesburg, ontspan ons heeltemal. Ons was mos terug in Lesotho, terug naby die huis. Hier kan mens mos met oop vensters ry en die koel laatmiddag windjie laat inwaai in die kar. Ons skerts opgewonde oor ons komende avontuur na die Ooste. Die sonnetjie gooi al sulke lang skaduwees oor die pad. Die lewe is lekker.

Dan, so ʼn entjie buite Leribe, merk ek die motor voor my slaan skielik brieke aan. Dis ook ʼn Corolla, net soos ons een. Eers dink ek hulle swaai seker maar vir ʼn hond uit, toe die kar skielik dwars draai hier voor my. Netjies tussen twee van daardie staal veiligheidsrelings weerskante van die pad.
Ons moet noodgedwonge ook stop. Nêrens is daar ʼn gaping om verby te kom nie. Toe peul daar drie manne met balaklawas op uit die motor. Elkeen het ʼn AK47 in die hande en hulle storm op ons af.
Annabelle reageer eerste en sy sluit haar deur en draai haar venster vinnig toe, reg voor die grypende vingers van die kêrel aan haar kant. Ek fluister vir haar om die rewolwer te gryp. Terwyl ek my venster begin opdraai, probeer ek ook om my kant te sluit. EK kry dit nie gou genoeg reg nie. Die rampokker ruk die deur oop en druk sy geweer se loop teen my nek.
Mens kan nie eintlik oorvertel en genoegsaam uitdrukking gee oor hoe jy voel en wat op daardie oomblik deur jou gedagtes maal nie. Jy weet iets afgrysliks gaan gebeur. Terminaal en finaal.
Die man aan my kant probeer om my gordel los te maak, hy is al halflyf in die motor saam met my. Die anderkantse rower kap teen Annabelle se venster en skree en beduie sy moet oopmaak. Die derde een staan voor die motor met sy geweer op ons gerig. Beelde van verkragting van my kamermaatjie flits deur my gedagtes. Die moontlikheid van die einde van ons bestaan.
Ek sien die man se vinger op die sneller van sy geweer verstyf en ek besef dat ʼn koeël my enige oomblik kan deurboor. Dan merk ek uit die hoek van my oog hoe die motor voor ons begin wegtrek uit sy blokkadeposisie uit. Hy is onder die indruk sy maats het als onder beheer hier by ons. Dan besef ek ons eie motor is nog al die tyd in rat.
Op daardie oomblik besluit ek dis nou of nooit. Die adrenalien pomp in my slape as ek oorgaan tot aksie. Ek trap die petrol weg in die vloer. Die Totyotatjie reageer uiters gewillig en vlieg uit
die wegspringblokke terwyl die enjin se revolusies skreeuend die hoogte inskiet.Die man wat voor die kar gestaan het, duik uit die pad. Die ou by my kant, wat
nog halflyf in die motor is, kom saam, hy het geen keuse nie. Hy word meedoenloos saamgesleep en sy voete vat net so hier en daar grond. Die bestuurder van die rowermotor begin weer voor my intrek. Daar is egter geen meer keer nie en ek mik vir die vinnig vernouende gaping tussen kar en staalreling. Ons tref die ander voertuig skuins voor op die neus en stamp hom eenkant toe. Die momentum gooi ons eie motor op sy twee wiele en teen die reling. Ek hoor hoe ta hier langs my in die kar kerm soos die reling die deur toedruk met hom as die vulsel in die staaltoebroodjie.
Dan is ons verby die einde van die veiligheidsreling. Vir ʼn paar sekondes wik en weeg die kar watter kant toe hy gaan val. Gelukkig val hy met ʼn slag terug op
sy vier wiele en ons tel weer spoed op soos ek steeds die petrol pedaal krampagtig plat teen die vloer trap. Ek gebruik my elmboog om ons ongewenste passasier uit te stamp en soos hy wegrol eenkant toe, klap ek die deur toe en daar gaat ons. Of so het ek gedink.
Skielik begin gee die kar sulke siek rukke en sny die motor uit. My moed sak in my skoene. Ons gaan helaas nie wegkom nie! Wat nou?
Dan dring Annabelle se stem tot my deur. "Jy is nog in eerste rat!" gil sy vir my. Verlig verander ek van ratte en uiteindelik sit ons vinnig afstand tussen ons
en die verbaasde kapers. By die Leribe-padkamp draai ek in en soek ons hulp. Die projekbestuurder jaag ons elkeen ʼn stewige dop in. Terwyl hulle na bewerige Kamermaatjie omsien, gaan meld ek die insident by die plaaslike polisie aan.
Ons gaan besoek die toneel in een van hulle voertuie. Die kaptein vra my so half skepties hoe ek weet of dit die plek is waar dit gebeur het. My storie klink
seker te dik vir ʼn daalder. In die sterk skemer merk ek ʼn voorwerp in die stof langs die pad le. Ons stap nader en ek tel my selfoon op. Toe lyk dit darem of
hulle my storie begin glo. Daar het egter tot vandag toe niks van gekom nie. Hoe seer die rower gekry het wat ons teen die padreling gesmeer het, sal ons
ook nooit weet nie. Nie dat ek nou juis slapelose nagte het daaroor nie.
Die episode het egter ʼn blywende sielkundige letsel op Annabelle gelaat. Vandag nog word als twee keer gesluit en dan nog ʼn keer nagegaan. Sy vertel ook
dat sy reeds die rewolwer in die hande gehad en sy was nog besig om te besluit hoe sy die ou gaan skiet sonder om my te kwes. Ook maar goed ek het op
daardie oomblik begin jaag.
My nuwe baas laat weet intussen uit HongkKong my eerste projek is in die Filippyne en ek moet sommer direk daarheen vlieg. Een ding wat tot vandag nog toe nog ʼn reusepyn in die agterstewe bly, is dat mens nie sommer net kan oppak en vlieg nie. Werksvisa-aansoeke bly maar ʼn nagmerrie. Die rompslomp het intussen net nog erger geword. Wat ek dadelik nogal vreemd gevind het, was dat die Filippynse ambassade aangedring het dat my aansoek en getuigskrif juis kleurfoto's moes insluit. Ek sou later uitvind dat, soos ook in Chili byvoorbeeld, hulle op daardie bedekte manier so stilweg uitsif op basis van velkleur wie hulle toelaat en wie nie.
Weer gaan hierdie vinkmannetjie vooruit om nessie te bou terwyl kamermaatjie in Suid-Afrika agterbly en regmaak om bietjie later te kom aansluit. Na al die
jare se rondreis, vind ek dis maar die beste manier en ek sien meeste ander gesinne maak ook so. Moet net nie dink jy gaan die regte blyplek klaar kies nie. Dit bly maar ʼn besluit wat saam geneem moet word. Al is die plek wat ek kies ook net tydelik, sal my wyfie op die langste so ʼn dag of twee wag. Wanneer ek dan van die werk af terugkom, is die meubels subtiel geskuif en die prente effens verhang. Ek sal kamtig effe grom en brom maar hier binne voel mens sommer dadelik meer tuis, meer by die huis.
Die vlug na Manilla was via Hongkong. Die oggend toe ons inkom vir landing, vind ek uit hoekom vlieeniers na die vorige lughawe van Hong Kong altyd
verwys het as die een van die wit kneukels. Soos hulle vir my oor die telefoon verduidelik het, was ons missie om te gaan probeer om ʼn Suid-Koreaanse maatskappy uit die gemors help. Ek sou op terrein eers uitvind dat daar net twee onse in sy pond was, ek en ʼn nat-agterdie-ore jong Engelsmannetjie, Zack, met ʼn houding wat vir niks skrik nie. Nadat ek sy hoeke afgestamp het, was ons groot maats. Later het ons tot sy troue in Cornwall bygewoon Gou kom mens egter weer agter hoekom ons Suid-Afrikaners so gewild is as oorsese werkers. Ons is goedkoop arbeid, ons is betroubaar en effektief. Ons Boertjies is bekend daarvoor dat ons ʼn plan kan maak, veral die wat uit die Kalahari kom. Ons maak dinge reg met so min soos ʼn stukkie tjoep, ʼn lengte bloudraad en ʼn draadtang. Maar ek loop die storie vooruit. Om eers net op terrein te kon kom, was ʼn ervaring op sy eie.
Geen wonder dan ook dat hulle my besigheidsklas gevlieg het nie, en in ʼn vyfsterhotel laat slaap het die eerste aand nie. Op pad daarheen was ons eerste
grondvat nog op die ou lughawe van Hongkong. Mensig, was dit nou ʼn belewenis! Omdat ek voor in die vliegtuig gesit het en langs die venster, was die hele ervaring net nog meer realisties en skrikwekkend. Toe ons die oggend uit die wit miswolkies neerdaal vir die landing, het ek my verkyk aan al die eilandjies en die honderde bote wat die see heen en weer in alle rigtings oorkruis. Ons mik reguit vir Kowloon, ʼn digbevolkte gebied met een na die ander woonsteltoring styf ingeryg soos soldaatjies langs mekaar. Maar nerens sien ek ʼn landingstrook nie.
Laer en laer sak ons af. Ek hoor hoe die vliegtuig se wiele uitgeskop word. Senuweeagtig kyk ek rond of die ander passasiers nie ook sien wat aan't gebeur is nie. Ons gaan binne in die stad land! Ons daal so laag dat ons tussen die geboue deur vlieg! Of so lyk dit vir my. Ek en ʼn Sjinese tannie wat staan en brekfis maak in haar woonstel, kyk mekaar in die oe. Dan is die geboue skielik weg en verskyn die lughawe vlak voor ons. Net sekere vlieeniers was toegelaat om daar te land, en met goeie rede. Ook nie te gereeld nie. Twee ure later styg ons weer op. Die keer darem nie geboue se kant toe nie.
verby.

 

In Manila neem die taxi drie ure van die lughawe tot by die hotel. Niks verder as net tien kilometer nie. Die Mandaryn-hotel in Manila se Makati-distrik is vyfster verby. Mens voel of jy in ʼn woonstel bly. Die klerekas is van die inlooptipe en daar hang ʼn sagte wit katoen kamerjapon bokant netjiese insteek pantoffels.
Na ʼn smullekker aandete wat onder silwer doppe en op trollies ingestoot is in my voorkamer, skakel ek die spa. Wil ek afkom of moet hulle iemand kamer toe stuur? Kamerdiens natuurlik. Manila is die bakermat van my liefde vir massering. Dis daar waar ek daaraan verslaaf geraak het. Dapper muis kies toe die volle liggaamopsie. Wees gewaarsku, alle voornemende uitwykers uit Suider Afrika, die definisie van wat ‘volle' beteken, verskil nogal drasties van land tot land. Doen eers jou huiswerk en weet wat om te verwag alvorens jy daardie deel van die spaspyskaart probeer. Van toe af moes ek net eenvoudig in elke nuwe land hulle eie styl en tegniek toets. Maar dis ʼn boek op sy eie.

Manilla is ook een van die stede in die wereld wat omtrent nooit slaap nie. Verskriklik oorbevolk en permanent hardlywig met verkeer. Oral sien jy die alombekende Jeepney, die bus waarmee die bevolking vervoer word. Hierdie voertuig het sy oorsprong uit die Tweede Wereldoorlog toe die VSA die eilande beset het. Vandag nog word ʼn vreemdeling as Hey Joe aangespreek, ʼn oorblyfsel van die GI Joe van die oorlog. Die Jeepney lyk soos ʼn kruising tussen die oorlogsjare se
Jeep en daardie geel skoolbusse wat steeds gewild is in Amerika. Die Filippyne bou self hierdie gedroggies. Meestal lyk hulle soos vrolike Krismisbome op wiele
van al die tierlantyntjies, liggies en plakkers. Feestelike gevaartes. Die inklimplek is gewoonlik ʼn oop gaping met ʼn trap aan die agterkant. Die sitplekke in ʼn ry teen die vensters af aan elke kant van die voertuig met ʼn gangetjie in die middel. Hulle oorlaai hom ook maar soos by ons, darem net nie heeltemal so erg nie.
Ekspats moet nie self probeer bestuur in die Filippyne nie. Hulle het ʼn stelsel wat net hulle verstaan. Daar is ʼn pikorde in die verkeer wat gebaseer is op die
grootte van die voertuig. Hoe groter jou ryding, hoe meer reg het jy op die pad. Is jy dus ʼn voetganger is jy die laagste op die lys. Jy gee pad vir ʼn fiets, ʼn
fiets gee pad vir bromponie, ʼn bromponie vir ʼn motorfiets en so gaan dit aan. Die Jeepney is nommer twee. Eintlik bo-aan, want vragmotors is te lomp en
stadig om mee te ding met hierdie voortvliegende gevaarte, die eresimbool van hulle roekelose bestuurders. Gewone sedanmotors is in die middel en viergang
voertuie net een kepie hoer.
Na ʼn lekker Engelse brekfis boek ek uit die hotel en vind dat die drywer van die projek reeds wag met sy een-kepie-bo-die-gemiddelde, splinternuwe 4x4. Klim
ek toe mos ewe onskuldig voor langs die drywer in. Groot fout. Eers neem dit ons maklik twee ure net om die buitewyke van Manila te bereik. Dit gaan teen slakkepas, maar ek verkyk my aan die wemelende mensdom. Na nog ʼn uur op ʼn snelweg draai ons af. Hier begin die sports toe. Ek kon my oe nie glo nie, hierdie mense gebruik elke beskikbare stukkie oop plat aa rde om hulle rysoeste droog te maak. En waar kry jy dan nou ʼn beter plek as op die teerpad! Daar word net eenvoudig so ʼn skuins ry klippe gepak tot op die middellynvan die pad en dan vir so twintig tot dertig meter is een helfte van die ryvlak vol met ʼn tapyt van rys.
Honderd meter verder is dit weer so. Met die eerste tekens van reen, en dit reen gereeld daar, word die spulletjie bymekaar gevee op hopies en bedek met ʼn
seiltjie van plastiek.
Die omgewing is ook bedrywig met kinders en diere. Dit wissel van honde wat oor die rys loop tot by waterbuffels langs die pad. Die pad is nou. Daar is netnet
plek vir twee voertuie om by mekaar verby te kom. Verbeel jou nou jy ry voor saam met ʼn kamikazidrywer wat teen 100 tot 120 km/h voort donner.
Die aankomende verkeer, meestal Jeepneys, kom aan teen dieselfde spoed! Die nagmerriereis van net ongeveer 200km het ʼn volle agt ure geneem. Op die laaste oomblik gee die kleiner een van twee pad, party keer sommer heel van die pad af. Ek wou nie eers dink hoe besluit twee ewe grotes wie swaai uit nie. Daardie dag het ek my eerste grys hare gekry.
Laat die middag kom ons by ʼn groot meer aan. My drywer verduidelik dat hy miskien vir ons ʼn hele uur en ʼn half se ry kan spaar. Senuwees lankal gedaan, is ek maar net te bly om iets anders te ry. Hy klim op die radio en bevestig dat die motorboot aan ons kant van die meer is. Tien minute later is ons aan boord van ʼn vaartuig wat net groot genoeg is om ʼn stuurkajuit te regverdig. En ons vaar daar weg in daardie tuig.
Mense, ek weet tot vandag nog nie hoe daai ou dit reggekry het om die water te verander in ʼn klipharde kalksteen sinkplaatpad nie. Dit was seker die rigting wat die wind gewaai het, maar die boot was omtrent nooit in die water nie. Op en af, op en af, elke keer met ʼn harde slag dat jou tande klap. Net toe ek nou regtig begin terugverlang na die onveiligheid van die motorrit, arriveer ons by Casecnan, die hidroskema wat die Suid-Koreane, aan die bou was. My kamer in die enkelkwartiere het my baie laat terugdink aan my army dae. Darem my eie stort gehad wat in ʼn inham in die muur bo-oor die toilet geïnstalleer was. Dis van die res van die kamer geskei met ʼn plastiek gordyn. Jy het dus ʼn keuse gehad, skyt of stort. Ek het nooit geprobeer om altwee gelyk te doen nie. Kon darem al sittende stort as ek wou.
Dadelik weer erg begin verlang na Kamermaatjie. Gelukkig was ek te besig en te moeg in die aande om myself jammer te kry en die kos het nogal heel goed opgemaak vir die karige verblyfgeriewe.
Die ovaalogies is baie lief vir seekos en daar was gereeld yslike krewe, krappe en garnale op die spyskaart in die menasie. Alles gratis en verniet, hope van die goed.
Hierdie klomp het die slegte gewoonte by die Amerikaners aangeleer om in ʼn oopplan kantoor te wil werk. Blykbaar meer produktief. Se gat, as jy my vra. Wat dit erg gemaak het, was veral daardie verskriklike gewoonte wat omtrent almal oos van Afrika het om keel skoon te maak in die openbaar. Dan gooi hulle dit nog gereeld in trurat ook. Mens se maag gooi sommer so ʼn slag bolmakiesie. Veral die Sjinese en die Koreane is baie erg. Verbeel jou nou net jy sit in so ʼn meerkatkolonie waar almal vir almal kan sien en hoor. Ek het maar gereeld saam met die rokers gaan vars lug skep net om weer my sinne bymekaar te hark.
Om te oorleef moet mens maar net leer inpas. Of jy leer op die harde manier. Ek los toe mos my vuil wasgoed in ʼn bondel op my bed. Met die terugkomslag was helfte weg, tot nou toe. Van my sokkies het nie maats nie. Gou het ek geleer om ʼn wasvaste pen te neem en soos in my koshuisdae elke kledingstuk te merk met my kamernommer B9. Tot vandag toe nog, het ek hier en daar ʼn broek met die nommer B9 aan die binnekant.
Die mensies van die Filippyne tel onder my top vier gunsteling nasies. Hulle is samehorig, hardwerkend, vriendelik, eerlik en getrou. Daarby is hulle baie familievas en vreeslik godsdienstig (Katoliek) asook baie sosiaal. In Hong Kong het ek gesien hoe hulle naweke gereeld in groot groepe op openbare pleine en in parke bymekaar kom. Daar word dan in groepies piekniek hou of net gesit, gele, of gestaan en gesels. Die werkerbye wat ʼn breek nodig het. Oral in Asie en veral in die Midde-Ooste, skop jy ʼn Filippyn omtrent agter elke tweede bos uit. Dis omdat hulle bereid is om goedkoop en hard en enige plek te werk. Hulle is die Ooste se middelklaswerker. Meeste het goeie tersiere opleiding en blink veral uit as kinderoppassers, sekretaresses en verpleegsters, terwyl die
mans van voormanne tot ingenieurs in konstruksie is.
Meestal pragtige mooi meisies wanneer hulle jonk is, maar vrek lelik aangaande die tyd sy afdruk begin maak. Nogal ʼn rare groep mense met ietwat vreemde
eetgewoontes. Hulle is deur die bank mal oor varkvleis en sal duur daarvoor betaal. Veral hier tussen die lapkoppe waar vark baie skaars is. Hulle het ʼn
vreeslike soet tand en hoewel hulle gewoonlik klein en fyn gebou is, word hulle baie gou mollig van te lekker eet. Tot hulle pasta het suiker in. Hulle eet ook hond. Gewoonlik darem die buurman s'n, darem met sy toestemming, want more kom haal hy weer joune. Dan is daar balut. Dis gewoonlik ʼn bebroeide ganseier waarvan die kuiken toegelaat word om te ontwikkel tot dit amper tyd is dat hy uitbroei. Hulle kook hom darem en jy is veronderstel om eers versigtig die dop te breek aan die een kant en dan die sousies uit te suig alvorens jy die res van die kuiken verslind. Vere en al. Ek het nog nooit so honger gehad of soveel moed gehad om eers te
daaraan te dink om een te proe nie.
Ons konstruksiekamp het soort van gesorg dat al drie ‘gemeenskappe' darem die soort kos gekry het waaraan hulle gewoond was. Omdat ek saam met die Koreane gewerk het, was my dieet meestal goed deurspek met skerp smake en sal ek maar se, nog sterker geure. Van rooi tot vuurwarm. Die bekbrand begin al met brekfis.
In die Korea le hulle in die wintermaande kymchee in kleipotte in. Dis ʼn soort kool wat goed gespesery word, veral met knoffel en sommer baie rissies. Die
lekkerny word dan saam met omtrent alles geeet. Op die tafel is ook gewoonlik ook altyd ʼn houer met gedroogde seewierblare. Aanvanklik was ons maar effe
katvoet vir hierdie nuwe poskaartgrootte groen droe papierdun vierkantige velle met die vars reuk van die see. Kamermaatjie, wat intussen by ons aangesluit
het, het eerste begin proe aan hierdie eksotiese produk. Sy is vandag steeds mal daaroor. Ek weer het ʼn voorliefde gekweek oor die kymchee, veral saam
met koue varkvleis. Gelukkig was ek as Westerling beskou as informant oor die Koreane se kamtige slinkse planne om die klient te bedonner en is ek elke naweek uitgenooi na die Amerikaners se gereelde braai. Die koue biere word dan uitgepak en terwyl ek my braaivleislus blus en ons veerpyltjies speel tot laataand, voer ek hulle met onskuldige stukkies skinderkos. Terselfdertyd pols ek weer van my kant af die lang, lenige baas van Texas met sy tipiese stetsonhoed en sy enorme beltgespe waarmee jy ʼn bees kan doodslaan, oor wat hy beoog met my en die kontrakteur. So bly koester ons die ou Oos-Wes agterdog jeens mekaar.
Tydens ons redelike kort verblyf op die hoofeiland Luzon van die Filippyne het ons darem ook gesorg dat ons soveel moontlik uit die konstruksiekamp kom en die wereld rondom ons so bietjie besigtig. As jy die noordelike provinsie waar ons was sou Google, sal jy sien dit le maar net sowat 15 grade noord van die ewenaar. Dit is dus tropies en gevolglik is dit lowergroen net waar jy kyk. Weens die aard van my werk was ons kamp weer in ʼn afgelee en pragtige bergagtige gebied. Daar was selfs gerugte dat net agter die berg daar steeds ʼn groepie kopkrimpers rondloop. Die gerug het ʼn sterk ruggraat gekry toe ons uitvind dat die kampdokter ook daarvandaan kom. Verbeel jou net hoe huiwerig ek was om hom te laat kom toe ek eendag siek in die bed was. Ek vra hom reguit en hy bevestig sy herkoms. Hier en daar krimp die koppe steeds. Die paar toordokters wat dit nog doen, gebruik darem meestal net diere vir hulle kuns. Daar is ʼn ondeunde vonkel in sy oë as hy klem le op die woord meestal. ʼn Kopkrimper met ʼn sin vir humor! So al om die ander Saterdag het ons drywer ons vroegoggend kom optel en dan het ons pad gevat om te gaan verken. Vir die lank van tand wat nog die fliek Apocalypse Now onthou, dit is daar naby gemaak en ons het gaan kyk hoe die betrokke kusstrook lyk waar Marlon Brando en sy trawante verfilm is. Die swarterige sand en die gehawende toestand van die strand en sy omgewing was effe van ʼn antiklimaks. Seker omdat ek al van skooltyd af bederf is met die suiwer sagte wit sande van die Kaapse kus. Behalwe vir die Seychelle-eilande, is daar tot vandag toe nog, geen ander strand wat eers naby Clifton kom nie.
Op pad terug word ons voorgekeer deur ʼn versperring in die pad. Dit was nie vroeer die dag daar nie. Die pale en bokkies waarop hulle rus, is van bamboespale gemaak. Die manne in beheer daarvan dra kamoefleerdrag. Hulle is ook tot die tande toe bewapen. Ons drywer is merkbaar bekommerd en beduie ons tot stilswye.
Een van die manne slenter nader. Hy is donker gebrand en dra ʼn groen gholfkeppie en ʼn paar Raybans. "Van watter land is jy?" vra hy in perfekte Engels. Hy lyk teleurgesteld toe ek hom vertel dat ons van Suid-Afrika is.
"Julle nuwe president is Mandela," maak hy die stelling. Die noem van Madiba se naam het selfs hier in die bosse van die Filippyne ʼn magiese effek. Almal ontspan. "Weet jy wie ons is?" Hy klink sommer baie meer gemoedelik.
"Jammer maar ek het geen idee nie," meneer ek hom, want hy het steeds ʼn geweer in die hand. "Ons is die NPA," kondig hy aan en ek kan sien hy verwag ek moet beindruk wees. "O" is al wat ek uitkry, maar darem met opregte wydgerekte oe.

"NPA staan ook vir No Permanent Address" se hy met ʼn bree glimlag terwyl hy vir een van sy manne beduie om die pale te lig en ons deur te laat. So met die wegry verduidelik die drywer bewerig en sigbaar verlig die rede hoekom hulle geen permanente adres het nie is omdat die NPA staan vir National People's Army, ʼn verbanne terroristegroep. Ons was baie gelukkig. As die NPA enigsins gedink het ons het gyselaarswaarde, sou hulle ons net daar die bosse in gesleep het. Hulle sou hom dalk nog laat gaan het met die losprysboodskap vir die pers.

 Nog ʼn onvergeetlike naweek wat ons in die Filippyne deurgebring het, was ʼn besoek aan die plek wat bekend staan as Honderd Eilande. Idillies, net een woord opgesom. Die keer besluit ons toe om sommer ons drywer en sy familie ook saam te neem. Die meeste van die mense is Katoliek met die gevolg dat daar geen keer aan kinders kry is nie. Ons het toe maar die orrelpypies ingepak tot daar nie meer plek was nie. Gelukkig het hierdie nasie ʼn baie uitgebreide sisteem van familie ondersteuning en het ouma en oupa na die paar wat oorgebly het omgesien. 

 So ver soos ons ry sien mens die groen lappieskombers patrone van die rys ‘paddies' op elke stukkie bewerkbare grond ingedruk. Selfs hoog op teen die berge maak hulle terrasse vir rysaanplantings.Nadat ons die eerste aand in ʼn hotelletjie langs die strand geslaap het, neem ʼn motorboot vir my en Kamermaatjie met ʼn piekniekmandjie en ʼn paar bottels bier en wyn na die eilande. Ek reken daar is baie meer as net honderd van hulle in hierdie baai met sy wit sand en helder ligblou, silwerskoon water. Nie een van hulle is baie groter as so 50 meter in deursnee nie. Party klipgooi naby aan mekaar en ander weer heelwat verder en alleen. 

So met die verbyvaar  sien ons oral paartjies en  klein groepies piekniekers wat vriendelik waai. Ek en Annabelle wuif skaam dog koninklik terug. Ons word op ons eie piepklein eilandjie met sy eie strandjie afgelaai. Hy is heeltemal alleen en die ander eilandjies is amper buite sig. Die man met die boot spreek af om ons laat middag weer te kom haal. Hy stem saam en beveel aan dis  ʼn lekker plek vir kaalgat swem. Ons maak ook toe so. Nie heeltemal poedelnakend nie. Ons elkeen het darem ʼn duikbril en ʼn paar paddavoete aangehad.
Eers bietjie huiwerig en met baie wyd rondkyk. Toe ontspan ons en ervaar die lekkerte van nudisme. Ons ontdek tot ʼn onderwater grot wat binne oopmaak met ʼn gat in die dak waar die son in skyn. So swem en lê ons punt in die wind en piekniek die hele dag op ons eie eiland tot die motorboot ons kom haal.
Die groot ding wat mens altyd moet onthou terwyl jy oorsee werk en woon, is dat jy ʼn besoeker bly tot tyd en wyl jy permanente verblyfsreg verkry. Dis baie veiliger om maar liewer jou gevoelens en mening vir jouself te hou oor hoe dinge verskil van dit waaraan jy gewoond is in jou eie land. Dink maar daaraan oor hoe jy voel wanneer toeriste Suid Afrika kritiseer. Soos wanneer die Trônsvôlers Deetsemmer in die Kaap begin kla oor die wind en die min parkeerplek. Dan wil ons hulle sommer vertel waar hulle hul koffiemoer kan gaan uitgooi. Party mense meen dat sodra jy belasting betaal, kan jy maar jou bek rek. Daar is egter goeie maniere en die gesonde verstand wat ons ouers ons geleer en gegee het en waarvoor ons as Suid Afrikaners steeds bekend is. So bly ʼn stil bek ʼn heel bek en luister ek maar net as ons naweke saam met die Amerikaners braai. Veral wanneer hulle uitvaar teenoor die plaaslike bevolking en die Koreane uitkryt as arrogant en domastrant. Dit kos daardie tyd tande kners om nie iets te sê nie. Verbeel jou, Amerikaners wat ander mense arrogant noem! 
Die Yankees se grootbaas roep my een braaisaterdagaand eenkant toe. Hy waarsku my dat as die Koreane nie baie vinnig hulle sokkies optrek nie, hy geen keuse gaan hê as om ons van die projek af te skop nie. Die Maandag vertel ek ons projekbestuurder van die dreigement. Hy lag net selfversekerd en reken dit sal nooit kan gebeur nie. Hulle het blykbaar al voorheen so gedreig en daar het niks van gekom nie. Dit sal dit die hulle te veel kos om nuwe kontrakteurs aan te stel. Boonop is ek mos nou ook daar en maak ons baie goeie vordering.
Twee weke later gaan kuier ek en kamermaatjie in Hong Kong by vriende en oppad terug doen ons sommer die maand se inkopies in Manilla.  Al twee is vrot van die griep. Terug in die kamp raak ons bedlêend. Selfs die kopkrimpdokter se muti wil nie die keer werk nie. Vroeg die tweede oggend is daar ʼn gehammer aan die voordeur. Klink of hulle dit wil afbreek. Ek strompel deur toe. Dis twee vreemdelinge in sekuriteitsuniforms. Ek moet dadelik aantrek en my kantoor gaan ontruim. Annabelle kry ook net twee ure om  te pak. Ons moes toe ons hele maand se proviand net so daar los.  Die Amerikaners maak toe soos hulle gedreig het, hulle gooi ons van terrein af. 
By die kantore dwaal die verdwaasde Koreane soos slaapwandelaars rond.   Hulle kan nie glo wat met hulle gebeur nie. Daar staan reeds ʼn klomp busse gereed om ons te laai. Onder die wakende oë van een van die wagte mag ek net my eie persoonlike eiendom uit die kantoor neem en die res net so los. 
Ek kry darem kans om my baas in Hong Kong te kontak en hy reël inderhaas vir ons ʼn blyplek in Manilla terwyl hy probeer om ons weer terug te kry op die projek. Die keer bly ons nie weer in die vyfster hotel nie. Ons trek by ʼn losieshuis in die agterstrate van Manilla in. Hier sien ons die werklike Manilla, hoe beknop en op mekaar almal leef. Hoe elke hoekie en gaatjie benut en bewoon word. Wat my veral beïndruk het, was dat ten spyte van die baie duidelike en sigbare armoede, daar steeds ʼn glimlag op meeste se gesigte was. 
Tien dae later laat weet die baas daar is geen meer salf aan Casecnan te smeer nie, ons moet maar terug kom Hong Kong toe.

 

 

HOOFSTUK 3 - Indonesie

Omdat ons so skielik verwyder was uit die Filippyne, is daar nie dadelik vir my werk nie. Vir amper vier maande lank kuier ons in Hong Kong terwyl my baas naarstigtelik soek om my weer winsgewend aan te wend. Ons bly saam met twee jong Engelsmannetjies in ʼn woonstel in Sam Tseng en verken die plek van hoek tot kant. Een keer per week spring kamermaatjie op ʼn bus met ʼn bondel wasgoed na vriende van ons in Kowloon. Die mark by Stanley was een van ons gunsteling besoekpunte want daar kry jy amper enige iets onder die son en dit voel altyd of jy ʼn winskopie kry. Die dubbeldekkerbus wat mens soontoe neem, gee jou ook kans om die al die mooi en vreemde plekke langs die roete te besigtig. Jy ry byvoorbeeld verby een van die duurste gholfbane in Repulse baai en daar is ook ʼn woonsteltoring met ʼn reuse vierkantige gaping dwarsdeur die gebou so vyftien verdiepings op. Blykbaar bied dit  ʼn onbelemmerde uitsig oor die see vir een of ander belangrike ontslapene vanuit sy praalgraf teen die berg agter die gebou.
Ons reis ook gereeld elke maand per veerboot na die Portugese dobbeldorp Macau op wat hulle ʼn visumlopie noem. Indien jy nie ʼn werkvisum het nie, moet jy elke maand of so Hong Kong verlaat en dan weer opnuut inkom as besoeker.

My volgende projek neem my vanaf een van hierdie woeligste en mees digbevolkte stede in die wêreld na die afgeleë eiland van Noord Sulawesi. Dis een van die duisende eilande van Indonesië. Noord en Suid Sulawesi  lyk amper soos ʼn reuse seekat of spinnekop as jy dit op die wêreldkaart bekyk. Weer gaan ek alleen vooruit. Eers land ons in Jakarta en dan neem ek ʼn binnelandse vlug na die hoofdorp Manado op die noordpunt van die eiland.   Amper ʼn klipgooi vanaf my vorige werk in die Filippyne. Dus ook tropies. Die lang dun palmbome groei soos ʼn groen tapyt dig teen mekaar. Vanuit die lug sien ek daar is ook ʼn paar vulkane waarvan enkeles steeds ʼn smeulende rook pluimpie uitstoot. Binne die piepklein lughawe geboutjie merk ek my naam op ʼn bordjie. Vinnig is ons op pad na die kamp wat die slim Franse maatskappy hoog teen die berge gevestig het. Dis ʼn goeie driekwart uur vanaf die projek self maar ook baie koeler en minder bedompig. Tipies Frans word daar eerste gesorg vir leefbaarheid en gemak. Ek kon my oë nie glo toe ek aansit vir brekfis die volgend oggend nie. Vars gebakte baguettes en croissant en kwartel eiertjies met ʼn guitige Franse mosterd slaaisousie as jy nie so vroeg in die oggend van omelette met krapvulsel hou nie. Om alles te kroon, ry die klomp nog elke dag weer terug kamp toe vir middagete. Die spyskaart word ook elke week verander. Mens kan ook nie op ʼn vol maag sommer dadelik weer begin werk nie so ons daag eers weer so teen drie uur die middag weer by die werk op. Dis mos nou soos ʼn mens moet lewe!
Ek laat weet vir kamermaatjie sy kan maar kom, daar is ʼn hele woonstel vir ons met selfs ʼn papawerboom met vrugte aan en ʼn pynappelplant in die voortuin. Sy moet net genoeg leesstof saambring want daar is net een televisiestel in die kamp se klubhuis.

Ek kom agter die mense van die eiland is darem al te vreeslik vriendelik. Elke oggend kom hulle uit hul huise uit en waai vir ons in die verby ry.
Dis elke dag se ding. Toe ek noem hoe vriendelik hierdie nasie is, vertel my Engelse medepassasier my of ek al opgemerk het dis net die dames wat waai. Mettertyd kom ek agter dat hulle Westerse mans duidelik met groot respek bejeën en hanteer.  Maak nie saak hoe oud of lelik of vet jy is nie, hulle verafgod jou amper. Geen wonder dat soveel van die besoekende mans hulle vrouens los in ruil vir ʼn Indonesiese meisie nie. Als is egter nie rooskleurig in hierdie meisie paradys nie en gou kom die bronstige mannetjies agter waarom hulle so maklik een aankeer. Die jagter word die prooi. As die knoop eers deurgehaak is, vind jy uit jy onderhou nou skielik  ʼn reuse uitgebreide en gewoonlik brandarm familie. Jy moet help betaal aan almal se skuld en hul nuwe huise.  Ergste van als vir my is dat ek tot nog toe, geen mooi oumas raakgeloop het nie. Daardie pragtige fyn Oosterse gesiggies en mooi lyfies waarmee hulle trou, verdor en verlep vreeslik gou soos vader tyd aanstap. Trou, veral in Indonesië,  is nie perdekoop nie. Die skoolgeld is baie duur.
Ons daaglikse pendel neem ons deur die dorpie Tondano en sy vele huise met Hollandse gewels. Die Nederlandse sendelinge het hulle baie goed van hulle taak gekwyt want omtrent in elke blok is daar ʼn kerk kompleet met ʼn toring. Seker as teenvoeter vir die Moslems wat  gewoonlik elke vyfhonderd meter ʼn moskee oprig. Daar is selfs van die ouer mense wat steeds Hollands praat!
So ʼn entjie buite die dorp ry ons verby steengroef uitgrawings. Op verskillende plekke teen die amper loodregte rotswande, is daar manne wat met sulke klein pikkies die mure aan't kap is. Wat hulle egter uniek maak, is die tipe leer waarmee hulle die wande bestyg. Dis doodeenvoudig een lang en redelik dik bamboes paal waarin elke halwe meter of so, effe links dan effe regs, ʼn voetholte uitgekerf is. Daar is ook nie enige platforms of stellasies nie, net die enkel pale, elkeen met ʼn kappende kêrel so driekwart teen hom op, oral teen die wande. Almal op verskillende hoogtes op dun lysies. Soos ons Telkom manne, is hulle darem met ʼn belt om die paal geanker sodat hulle met een hand kan stut en met die ander die bougruis kan loskap uit die vulkaniese as gesteente.

Nog ʼn entjie verder stop die drywer eendag en wys my die ingang van ʼn tonnel neffens die pad. Hy verduidelik dat daar oral in die omgewing sulke tonnels is wat uit die sagte klip gekap is deur die Japannese tydens die tweede wêreldoorlog. In die sestiger jare het daar blykbaar ʼn soldaat uit die bosse verskyn om homself oor te gee. Hy het vir al daardie tyd gedink die oorlog is nog aan die gang en in een van die tonnel sisteme bly wegkruip. 

Ek en kamermaatjie het ook nie te veel gras onder die voete laat groei nie en het een naweek van die ondergrondse vestings gaan verken. Die nou gangetjies het nie net horisontaal vertak nie, hulle is op en af en dwars met mekaar verbind. Stoorplekke, slaaplokale, kookruimtes is uit die klip gehol. Dis fassinerend om jou flits af te skakel en in daardie diep donkerte daar binne, jouself te probeer indink hoe hulle vir jare daar moes lewe soos molle. In die goudmyne het ek ook al sulke donkerte ervaar maar kon darem na elke skof weer gaan asem skep in ons land se vars lug en helder sonskyn.

Die naweek daarna het ons pad gevat vuurspuwende berge toe. Amper soos KFC, het amper elke dorp een of twee van hulle. Sulawesi is besaai met sluimerende vulkane. Die naaste een aan ons was sowat  12 kilometer vêr en ons het verneem dat hy maklik bereikbaar is.  Die area is baie bebos en die meeste van die tyd stap jy in ʼn goed uitgetrapte groen tonnel tussen die struike en bome met die tipiese geluide van ʼn woud om jou. Die varings groei orals ruig en dig teen mekaar. Van ver af al ruik mens die swael dampe wat al hoe sterker word soos jy nader aan die kruin kom. Ek skat die vulkaan  was sowat honderd meter in deursnee en seker so 150m diep. Op verskeie plekke op die bodem spiraal daar sulke lui pluime van rook en stoom uit die grond. In skerp kontras met die omgewing, is daar natuurlik geen plantegroei in die vulkaan nie. Dis egter ʼn pragtige kaleidoskoop van basiese aardse kleure en geure wat jou sintuie begroet. Dit wissel van swart en grys en bleekwit tot die helder geel van swawelpoeier. Daar is ook strepe en poele van pienk en pers en maroen soos die verskillende minerale uitloog in hierdie smeulende oerkookpot van die natuur met sy naelstring gekoppel aan die magma in die maag van die aarde.

Ek en kamermaatjie is natuurlik dapper muise en besluit toe om af te klim tot onder in die krater. Hoewel die wande amper loodreg is, was daar darem ʼn paar klein voetpaadjies sigbaar wat deur vorige waansinniges gemaak is en ons is katvoet met een van hulle af tot heel onder. Die heel tyd bly mens maar dink aan hoe vinnig jy weer sal kan uitkom. Sê nou maar net die affêre raak skielik weer aktief!
Dis nogal ʼn hele ervaring om daar onder te kon wees. Die aardgasse is baie sterk en die grond is warm onder jou. Nou nie juis ʼn plek waar jy gaan rondhang vir ʼn  piekniek nie, so ons het maar gou weer omgedraai en uitgeklim. Terug op die rand het ons ʼn lekker plat klip uitgesoek en ons toebroodjies geniet wat die Franse sjef vir ons gepak het terwyl ons die uitsig oor die eiland ingeneem het. Drie dae later hoor ons daardie selfde vulkaan het weer begin grom en tekens toon van hernude aktiwiteit. Ek kan net my voorstel hoe ons onsself sou beskyt het as dit gebeur het terwyl ons daar onder in hom was!
Ons laat ons egter nie afsit deur sulke gebeure nie en beplan toe al klaar ons volgende uitstappie na ʼn ander deel waar ons hoor daar kokende modderpoele en geisers is. Blykbaar is die goed sommer so tussen die ryslande. Dis egter ʼn paar uur se ry van ons kamp af en ons is genoodsaak om weer gebruik te maak van ʼn lokale drywer sodat ons nie verdwaal nie. Annabelle het intussen toe al weer en soos gewoonlik, ʼn boek van Lonely Planet aangekoop wat oor Sulawesi gaan. Ons sal voornemende reisigers sterk aanraai om die gewoonte aan te kweek. Die inligting daarin is gewoonlik ongelooflik akkuraat en bruikbaar vir beplanning en dit spaar mens ure se tyd en geldmors. Boonop is dit ʼn skatkis van inligting,  en prikkel dit die geheue met al die mooi herinneringe van jou ervaringe na die tyd.
Ons hoor daar is ʼn area naby Tondano waar die geisers volop is en die aarde om jou nog borrel van die vulkaangasse en reël om die volgende naweek daarheen geneem te word deur die maatskappy se drywer. Hy tel ons die Saterdag vroeg oggend op en ons is gestewel en gespoor vir die dag se uitstappie, kompleet met rugsak-piekniekmandjie gepak met kwartel eiertjies, baguette toebroodjies met ham en Franse Dijon mosterd op. Dis toe verder as wat ons gedink het en die rugsak   helfte ligter toe ons uiteindelik langs die pad parkeer en begin aanstap deur die ruigtes en reuse bamboes plantasies. Daar het ons bamboes gesien wat so dik soos ʼn man se bobeen is en maklik 20m hoog is. Dis plat aarde en oral is daar groot vierkantige lappe rysvelde met hul opgehoopte walletjies rondom elkeen om die water binne en bo-oor die rysplantjies te hou.  ʼn Swetterjoel voëlverskrikkers groet ons. Die voëls het egter gou agtergekom hierdie poppe hou geen gevaar in nie en die rysboere moes ʼn ander plan ontwikkel. Met die nader kom sal ons sien dat sodra die voëls kom land, die voëlverskrikker skielik lewe kry! Ons merk so ʼn afdakkie daar eenkant. Onder hom sit ʼn kêrel met ʼn goeie uitsig al die rysvelde. By nadere ondersoek sou ons sien hulle het by meneer spinnekop gaan afloer. Van sy stelling af is daar ʼn hele web van drade en toue wat uitgaan na elkeen van die voëlverskrikkers  toe. Elke een is dan ook so gemaak dat hy of arm swaai of skielik regop kom as sy lyn getrek word. Om die sisteem nog meer effektief te maak, het hulle  ook  ʼn klomp leë blikke en plate aan van die toue vasgemaak om klank by die verwilderingstegniek te voeg. Die boere en hulle seuns doen dan diensbeurte om heel dag daar te sit om hul oeste te beskerm.

Met die staptog gaan ons ook by talle plantasies aan waar hulle alle soorte spesery soos naeltjies en peperbome kweek. Hier kon ons vir die eerste keer van naby sien hoe lyk die goed as hulle nog groen is.
Die hoogtepunt vir ons was egter die stoom suile en borrelende modderpoele wat sommer so tussen die rysvelde geleë is. Mens moet baie versigtig loop en by die afgemerkte paadjies en walle hou want sou jy mistrap, is dit net so goed jy verdwyn in kokende warm dryfsand net om nooit weer gesien te word nie. Waar die modder meer kompak en droog is, skiet daar met gereelde tussenposes, sulke stoom en water fontein pluime, verskeie meters in die lug op vanuit die krake in die grond. Weer kry mens daardie kenmerkende swaer swael reuk wat met vulkaniese aksie gepaard gaan.
Na ʼn fotosessie en die res van ons piekniekmandjie se inhoud, keer ons terug na die motor net om te ontdek drywer het die sleutels langs die pad verloor.

Beste van ʼn sleg saak, begin ons toe maar dadelik aanstryk padlangs want ons is in die grammadoelas en sommer baie kilometers ver vanaf die naaste nedersetting.
Laat die middag kom ons in die buitewyke van ʼn klein dorpie aangestrompel en uiteindelik ontferm ʼn klomp rowwe karakters hulle oor ons lot. Die minibus waarmee hulle ry, is sonder enige deure en klaar propvol trawante van twyfelagtige herkoms. Ons moes maar net klim en die losprys betaal. Dit kos ons al ons kontant sowel as die drywer sin.
In ruil daarvoor, is ons darem elk ʼn warm bier in die hand gestop en het hulle ons laat aand veilig afgelaai by ons kamp.
Ons leefwyse in die Franse konstruksiekamp in Noord Sulawesi was ʼn totale ommeswaai teenoor die tydjie wat ons Hong Kong deurgebring het. Van ons beknopte ruimtetjie op die 28ste vloer van ʼn toringwoonstel met kitskos, moltreine, veerbote, en malende massas mense in ʼn stad van duisende liggies, na ʼn doodstil plekkie hoog teen ʼn berg met geen TV en ʼn pynappel boom in die tuin. Elke dag se drie hoogtepunte was die uitmuntende Franse cuisine van gevulde omelette, fisant eiers, brioche en croissants vir brekfis, knoffel-en-suurlemoenbotter forel vir Middagete, gevolg deur Chateau Briante en fynproewer nageregte soos crème karamel of ligte pofpasteitjies. Wanneer ons desperaat geraak het vir vermaaklikheid of nuus uit die buiteland, was daar darem een enkele TV in die kamp se algemene sitkamer. Dis juis daar waar ons die aand sit en kyk het toe hulle prinses Diana se dood aangekondig het.
Soms het die Franse ons genooi om saam te gaan ontspan in die eiland se hoofstad Manado. Die dorp herinner nogal aan Lesotho se Maseru met die een groot verskil dat Manado neffens die see geleë is. Enkele hoë strukture in die middestad omring met vaal vuil geboutjies langs besige strate wat wemel van driewiel bromponie taxi's. Mens wonder wie sal  nou daar wil gaan ontspan totdat jy by die hotel ingeboek het. Dis nog in ‘sagte' oopmaak fase en rondom ons timmer en saag dit oral. Gelukkig is die swembad al klaar en vir die eerste keer ondervind ons hoe werk ʼn oneindigsheidspoel. Wanneer mens langs die swembad sit, vorm sy rand se oorloopwater ʼn soomlose eenheid met die see daar agter. Ons is ook net betyds om die son te sien wegsmelt regoor daardie eindeloosheid. ʼn Reuse groot vuurbal van geel oranje en rooi. Prentjiemooi.
Manado is die afspringplek vir baie besoekers wat dwarsdeur die jaar invlieg om te gaan duik op die eiland Bunaken. Hierdie halfmaanvormige atol is sowat halfuur se bootrit vanaf Manado en word gereken as een van die top tien duik en snorkel bestemmings in die wêreld. Sy unieke aantrekkingskrag is sy ongereptheid. Jy vind jou amper terug in die verlede wanneer jy van die boot afspring in kniediep water so  ʼn entjie van die strand af. Die horlosie loop duidelik stadiger daar, amper agteruit. Daar is mense van alle nasionaliteite. Die kleredrag en haarstyle lyk of dit eerder hoort by ʼn destydse hippie kolonie. Weens die tropiese klimaat, oornag party besoekers sommer daar op die strand langs hulle duiktoerusting.
Ek en kamermaatjie het vir ons elkeen paddavoete en ʼn duikbril in Manado aangeskaf. Dis nie verniet dat Bunaken onder die top tien tel nie. Ons vorige beste snorkel ervaring was op die Seychelle. Die een is egter in ʼn klas van sy eie. Die sigafstand onder die water is fenomenaal. Die watertemperatuur is so lekker dat mens vergeet van tyd. Uiteindelik laat jou verrimpelde vel jou besef dis tyd om op te hou. Skielik is ons dors en honger. Die bootjie neem ons toe weer strand toe.
Daar is ʼn hele paar kroegrestourante op die strand sommer so in die sand naby die water. Onder hul palmtak-afdakke, kan mens gaan lafenis soek na die dag se lang swemmery.  Visgeregte is spotgoedkoop maar die bier vrek duur. Bintang, die lokale bier, is effe goedkoper. Bintang beteken ster in Bahasa. Die etiket dra dieselfde rooi sterretjie as Heineken. Nog ʼn nalatenskap van die destydse Hollandse kruiehandelaars. Na ʼn lekker langpootkrapkerrie en vele Bintangs, het ons met verrykte siele, laat die middag eers afskeid geneem van hierdie besondere eilandjie met sy luilekker atmosfeer, sy kleurvolle mense, korale en ryk vislewe.
Na ons snorkel ondervinding op die eiland Bunaken het die duikgogga behoorlik gebyt en bespreek ons die volgende naweek by een van die vyfster hotelle wat oral langs die kus in aanbou was. Die prys was selfs vir Indonesië, belaglik goedkoop. Ons sou gou uitvind hoekom. Ons drywer het ons gaan aflaai en nadat ons die laaste kilometer na die hotel in n laning in die woud tussen rye nuwerwetse bemarkings vlae op bamboes pale gery het en soos koninklikes op besoek gevoel het, het ons voor n indrukwekkende gebou gestop.  wat geheel en al uit Dis daar waar ek die eerste keer gesien het mens kan n vlag net so lank soos die vlagpaal maak. Die voorkant van die hotel was geheel en al van Indonesiese kiaathout gebou.  Getrou aan die Indonesiese styl, was die massiewe ontvangslokaal met sy blink gepolitoerde houtvloere, oop plan en merkbaar sonder enige glas vensters. Jy weet jy is binne in die hotel maar dit voel steeds of jy buite is. Die hotel was  nog so nuut dat ons daardie naweek die enigste gaste was. Die hele hotel en sy staf was dus uitsluitlik daar vir ons genot. Dit klink miskien lekker maar glo my, dis nogal spookagtig en mens ontspan nie werklik nie. Ook nie dom nie, was daar maar baie min mense aan diens.
Ons wou byvoorbeeld duiklesse in die reuse swembad gekry het maar die bestuur het nederig om verskoning gevra en verduidelik dat daar ten minste 10 mense moes ingeskryf wees alvorens die duikinstrukteur bereid was om uit te kom vir lesse.

Ons maak toe maar die beste van die saak en snorkel dat die biesies bewe. Kamermaatjie kon  ook net so lank na die gekleurde vissies en korale kyk en het later vanaf die strand vir my lê en waai elke keer as ek land toe loer om te sien of ek darem nog nie te ver uitgewyk het nie. Nog ʼn les vir aspirant snorkelers: trek  ʼn T-hempie aan of smeer genoeg waterbestande sonbrandolie aan jou rug as jy nie soos ʼn gekookte kreef wil lyk of voel as jy die dag uit die water kom nie.

Die restaurant die aand was ewe spookagtig en die keuses van geregte verstaanbaar min. Gelukkig is daar altyd vars vis, kreef en krap beskikbaar en het ons dit met n lekker Franse vonkelwyn kon afgespoel. Die ete was duurder as die hele naweek se kamerkoste.
Kort daarna laat weet my baas dat my volgende projek vir my wag. Ek stuur Kamermaatjie terug Hong Kong toe. Hierdie keer is ek op pad na ʼn hidroëlektriese skema op die Eiland van Sumatra. Dis reg langs die baie bekende Toba meer. Daar moet ek ʼn Koreaanse kontrakteur gaan help met n eis teen die Japanse Ontwerper. Hy waarsku my dat dit olie en water is. Die Japannese en die Koreane was nog nooit groot maatjies was nie.

Ek kan nie wag nie en is baie opgewonde want Sumatra is mos een van die eilande waar die Orangoetang en n hele paar ander primate nog vry voorkom in die natuur.

My vlugroete neem my via Jakarta na Medan, die hoofstad van Sumatra. Die vliegtuig vanaf Sulawesi word vertraag. Soos die noodlot dit wou hê,  mis ek toe die tweede been op Garuda vlug nommer 152 op die 26ste September 1997 en is aanvanklik baie ontsteld daaroor.
Daardie einste vliegtuig vlieg toe in ʼn berg vas naby Medan. Al 234 mense aan boord sterf. Sedertdien het ek nog nooit weer gekla oor gekanselleerde of veranderde vlugte nie.
Sumatra is een van die grootste eilande van Indonesië, indien nie die grootste nie. Dis ook die eiland waar hulle nog die hardste probeer om die Orang-Oetang te laat oorlewe in sy natuurlike omgewing.  Ongelukkig is dit ook die eiland waar ek die meeste korrupsie teëgekom het.  Die mens se gierigheid het daar ook  ʼn direkte en negatiewe impak op die habitat van die ape. Die vliegtuigongeluk waarvan ek so flussies vertel het, kan ook indirek verbind word met die omkopery.

Dit is as gevolg van die rookwolk wat oor die eiland gehang het en wat die sig belemmer het, wat die ongeluk gebeur het. Die woude word afgekap en afgebrand om die hout of houtskool te verkoop en om plek te maak vir die mense se landerye. Brand lisensies word kamtig streng beheer. Dis egter maar net nog  ʼn manier vir korrupte staatsamptenare om hul eie sakke te vul.  Moenie dink grootskaalse omkopery is eie aan Afrika nie.
Die Koreane het vir Eric, die drywer, gestuur om my te kom oplaai. Rookwolk desnieteenstaande, bly Sumatra egter een van die mooiste tropiese eilande wat mens maar kan besoek. Behalwe in en om die dorpies, is die eiland een paradys van groen. Alle skakerings wat jy jou kan voorstel.  Een van die voordele om op hidroëlektriese projekte te werk, is dat hulle altyd in die berge is en gewoonlik ver van die beskawing. Mens kry dus elke keer die kans om, in watter land ook al, die land te sien in sy natuurlike toestand.

Renun was ook geen uitsondering nie. Hoe nader ons aan die kamp gekom het, het die paadjies al steiler en dunner geword en die plantegroei al digter. Op  ʼn kol het ons etlike kilometers in ʼn woudtonnel gery. Die oeroue bome staan so dig teen mekaar dat jy nie verder as vyf meter in die bos kan in sien nie. Oorhoofs is hulle takke so met mekaar verstrengel en die bobbejaantoue so dig met mekaar gevleg, dat dit die son heeltemal uit die prentjie neem. Eric stop om ʼn watertjie af te slaan en skakel die enjin af. Buite heers daar  eers  ʼn doodse stilte in die groen skemering van die woud, dan begin die voëls weer een vir een met mekaar gesels. Skielik eggo ʼn baie ongewone skreeugeluid deur die bos. Eric beduie dis  ʼn tipe sjimpansee. Hy verduidelik dat die Renun projek in die middel van ʼn nasionale park geleë is en dat mens hier nogal gereeld die groot ape kan sien rondswaai in die boomtoppe. Soos ons nader aan die kamp kom, veryl die woud en sien ek meer en meer van die verwoesting wat die mens saai in sy ewige strewe na energie. Ek noem hardop dat daar darem vreeslik baie onnodige stroke spuitbeton teen die padsnitte se walle aangewend is. Eric vertel my dat die maatskappy wat dit aanwend, aan die minister van vervoer se broer behoort. Dis was nie nodig om verder uit te brei nie, en ons ry in stilte voort.
Die kamp lyk of dit van die stel van Bridge on the river Kwai kom.  Hoë doringdraad heining rondom die kamp uit die bos gekap en sulke lang plat slaapsale van hout op kort houtpilaartjies.  Om als te kroon, het die Koreane nog die eienaardige gewoonte ook om al hul werkers en kollegas elke oggend te laat aantree op die oop stuk ‘paradegrond' voor die kantore. Dan word daar in Koreaans opruiende slagspreuke geskree waarna almal met nuwe woema aan die werk spring. Beelde van aanhouding in isolasie in ʼn klein hout hokkie doem onwillekeurig voor my op.
Soos gewoonlik sluit kamermaatjie haar na so drie weke by my aan en ons eerste prioriteit is om die beroemde Toba meer te besoek. Die meer het sy ontstaan te danke aan n reusagtige vulkaniese uitbarsting en is omgrens met die loodregte walle van amper ‘n 100 meter van die kaldera wat gevorm is met die terugsakking van die  aarde na die uitbarsting. Nadat ons n baie nou paadjie na onder gevolg het, doen ons by een van die talle vissersdorpies aan wat langs die meer se rand geleë is. Hier sien ons vir die eerste keer die eienaardige gewoonte van die meermense om nie net hul houthuise op stelte te bou nie, maar ook in die vorm van n boot. Apart van elke huis is daar ook n kleiner bootvormige struktuur en by verdere ondersoek, blyk dit dat dit die ‘woning' is van afgestorwe familielede! Mens wonder onwillekeurig of hierdie nie dalk nasate van oorle oom Noag is nie. Na n rit op die meer self het ons die markie  in die dorp besoek en die gebruiklike aandenkings aangeskaf. Die Toba meer se mense is nogal vernuftig met bamboes produkte  en daar pryk vandag nog n bamboes penhouer en self n bamboes pen op my lessenaar. Albei is versier met mooi prentjies en patroontjies wat in swart ingebrand is op die geel agtergrond van die bamboes. 
Hoewel Indonesië hoofsaaklik n Muslim land is, laat hulle mens darem toe om steeds daardie slegte gewoontes van ons Westerlinge te beoefen en langs die strand by n straatkafee kon ons saam met heerlike vis vars uit die meer gevang, elkeen n Bintang bier bestel. By die gewone sinsnedes wat ons gewoonlik in nuwe lande aanleer soos goeie more en hoe gaan dit, is daar altyd die noodsaaklikheid om korrek  bestel wat jy wil drink. Andersins kan jy jou lelik vasloop in die lokale variasies en konkoksies. Glo my, dis waar vanaf Korea tot in die Amasone. Dis ook so warm in die trope dat mens sommer gou gou leer om te vra vir ‘satu lagi' wat doodgewoon beteken 'nog een'  in Bahasa Indonesië.
Soos die noodlot dit dan toe ook sou wou hê, kom kuier my baas met die slegte tyding dat die Koreane en Japanese net nie tot n vergelyk gaan kom nie en dat ons dienste nie langer nodig is vir die beslegting van hul eise vir onvoorsiene grondtoestande nie. Dis die brood en botter van konstruksie maatskappye. Hulle moet noodgedwonge weens kwaai mededinging, lae tenderpryse insit  en dan later hulleself wend tot sulke eise om winste te kan toon aan die einde van die kontrak. Dan kry jy nog bykomende aasvoëls soos ons sogenaamde eksperts wat invlieg om te kom raad gee oor hoe onvoorspelbaar die kondisies nou eintlik werklik kan wees as jy net jou huiswerk doen oor die huiswerk wat die kliënt nie gedoen het nie. Naar maar waar.

Terug in Hong Kong soek my baas en ek naarstigtelik vir my nuwe werk. Gelukkig lees my kontrak dat hy my moet betaal al het hy nie vir my werk nie. Na nog n maand of twee van vakansie in hierdie wonderlike wêreldstad, waartydens ons die oorhandiging van Hong Kong aan Sjina belewe het, kontak ‘n geotegniese firma my uit Johannesburg. Hulle het werk vir my in Suid Amerika! Kan ek dadelik kom en kan ek Spaans praat?  Wat julle wáár kry, laat ek hulle terug weet. Fanakalo ja, Spaans, No Señor!
Min het ek geweet dat ek binne ‘n week of twee, sou moes gaan leer hoe om ‘una cerveza mas, por favor' te sê wanneer ek my volgende bier sou wou bestel.

 

 

 

 

 

 

 

HOOFSTUK 4  - SUID AMERIKA

En so neem ons toe vir eers afskeid van die Verre Ooste en ons reispendulum swaai al die pad oor na Suid Amerika toe. So ver soos wat die Ooste verwyder is vanaf die Weste, so ver het die roepstem van die reisgogga ons gelok. Ons kom vir oulaas in ons gunsteling kroeg die Roo  (soos in Kangaroe) in Hong Kong se Tsim Sha Tsui distrik in  Kowloon bymekaar. Enige rede vir ons ekspat maters vir n lekker opskop. Die gebruiklike vaarwelsegging sluit in die sing van Bye Bye Miss American Pie wat luidkeels uit n dosyn of meer goed geoliede keelgate basuin word terwyl die Germaanse bruisdrankies vryelik vloei met die wete dat iemand anders mos verantwoordelik gaan wees vir die Wet van Transvaal.  
Gelukkig kon ons darem n week of so in Suid Afrika vertoef en uitvars. Die onderbreking het letterlik die afstand tussen ons begin en eindpunte in die helfte gesny. Die vlug vanaf Hong Kong na Johannesburg was amper elf en n half ure. Die tyd vanaf Suid Afrika na Buenos Aires was die beter deel van twaalf ure. Verbeel jou mens moet al die pad en met een slag Santiago toe vlieg vanaf Hong Kong. As iemand jou ooit vra om dit te doen, sê maar beleef dankie, maar nee dankie. Al betaal hulle jou ook, dis dodelik op die sisteem, veral as jy nog die tye ook byreken wat jy moet oorstap en oorlê  op lughawens.
In voorbereiding vir ‘n nuwe projek en nuwe bestemming, koop ons altyd n Lonely Planet boekie van die betrokke land aan. In die geval van Chile, het ons verneem die klomp daar praat net Spaans en amper geen Engels nie.  Ons skaf toe maar elkeen n bandopnemertjie en kassette met Spaanse lesse aan en begin verwoed leer aan ons buenos dias, como esta en mucho gusto.

Ons land laat die middag in Buenos Aires en spandeer sowat vyf ure op die lughawe terwyl ons wag vir ons konneksie na Santiago. Amper mis ons daardie vlug want glo my, dis nie net die Chilene wat nie Engels kan praat nie, die meeste Argentyne kan ook nie. Wat gewoonlik n eenvoudige oefening behoort te wees van om bloot uit te vind hoe laat en watter hek jou volgende vlug is, word dit skielik n taal tameletjie en ‘n nagmerrie en as mens nie kophou soos n dors donkie in  die Kalahari nie, bly sit jy net daar in niemandsland. In daardie dae het jy nog saam met jou bagasie afgeklim en oorgestap.  Dit maak oorstap tien keer moeiliker. Met vingers wat verwoed wys na sleutel frases in ons Spaanse woordeboekie en met bietjie rowwe Afrikaans en vele handgebare ingemeng, beland ons tog betyds en saam met ons bagasie op die Lan-Chile vlug waarop ons bespreek was.
Hoewel ons baie moeg was, bly ons wakker vir ons eerste sig van die Andes gebergtes vanuit die lug.  Dit was n wolklose nag en dit voel of jy amper aan die sneeubedekte pieke kan raak. So ver as wat die oog kan sien is die skakering van wit sneeu en swart ruwe skurwe gebergtes duidelik sigbaar in die volmaan. Mens kon selfs die inkswart paadjies teen die berghange sien uitkronkel waar die mens die reuse berge probeer uitkom en oorwin. 
Tweeuur die oggend land ons buite Santiago. Anders as wanneer mens vanaf Wes na Oos vlieg, tref vlugvoosheid mens tien keer erger wanneer jy van Oos na Wes vlieg.  Iemand van die werk wat effe Engels magtig is, kry ons gelukkig en neem ons hotel toe. Suid Amerika, die twee slaapwandelaars is hier!
 So teen tienuur kom haal hulle ons tweetjies by die hotel. Dis 'n nuwe werk in 'n splinternuwe land so die beste voetjie word voorgesit, maak nie saak hoe erg bedwelm mens voel van vlugvoosheid nie. Met 'n breë glimlag skud ek blad met al wat leef en beef en herhaal my paar sinnetjies Spaans wat die boek jou leer om te sê as jy voorgestel word. "Ôla! Como esta?" Hallo, hoe gaan dit? Waarop die standaard antwoord gewoonlik is: "Mucho gusto para conocer" wat beteken, dis vir my baie lekker om jou te leer ken. En daar en dan val albei partye in die taalmodder vas. Niks vêrder om vir mekaar te sê nie, want ons kan nie. Bitter min mense in Chile kan Engels praat.

Gelukkig het my tolk ook die vorige dag vanuit Spanje arriveer. Ek word voorgestel aan Ignacio Piedra. Snaaks hoe party mense se vanne pas by hulle tipe werk. Piedra is Spaans vir 'n klip en Ignacio is 'n geoloog. So het ek al 'n  Greg Dyke en ene  Mick Mountain ontmoet, albei klipdokters!

Ignacio is 'n regte egte Spanjaard. Hy lyk en loop of hy 'n laaistok ingesluk het. Groot fout. Nou nie soseer sy amper aristokratiese windgatgeit nie, maar meer die feit dat hy van Spanje is.
Sien, die Chilene verpes hul eertydse verdrukkers met mening. Dié tekort aan liefde vir mekaar word ook nie weggesteek nie. Sodra hulle n gelispel hoor, trek die lokale voorkoppe sommer dadelik op 'n plooi. Die Chilene  spreek die letter  ‘s' nes ons uit. Hulle sê Serwessa  vir 'n bier in plaas van therwetha soos die Spanjaarde dit uitspreek. Ek stem saam, net dronkgatte en Spanjaarde thleep hulle esse. 
Ek vermoed egter Ignacio is diep binne, eintlik 'n gawe klong. Hy is dan spesiaal aangeteken om my te help met beide geologie en tolkwerk! Saam-saam gaan ons die middag na die naburige dorpie Los Andes toe om deeglik medies ondersoek te word. Kamermaatjie karring saam soos 'n magneet.

Mensig, ook  maar goed ek het nie geweet wat hulle als toets nie en in watter gaatjies hulle orals krap en loer nie. Jy beweeg van een spikkelis na die ander en elkeen lyk stroewer as die vorige een.  Hulle verlang tot jou stront op 'n stokkie! Vra ek toe mos ewe verontwaardig hoe hulle verwag ek 'n kleine teiken soos 'n  tandestokkie moet raak skuit. Nadat vriend Ignacio dit eers moes verloor het in die vertaling van al die gelag, verduidelik hy my hoe dit eintlik werk. Julle wil nie weet nie. Amper dop ek die ondersoek want hulle gaan staan en toets mos  longkapasiteit deur jou in 'n oop pyp soos 'n leë toiletrol te laat blaas. Hulle verwag jy moet aanhou blaas totdat jy nie meer kan nie en dan nog 'n bietjie. Mens klink later soos 'n siek gans. Die rede daaragter is dat mens in die Andesgebergte meestal hoog bokant seespieël moet werk vir lang tye. Die lug is daar dun en die suurstof min, so jou longe moet piekfyn wees. Ek knyp toe maar die boude styf  vas  en hyg en blaas dat die spoeg so spat. Net genoeg blyk dit te wees. Op pad terug begin Ignacio vir ons sleutelwoorde in Spaans leer. Meeste van hulle gaan oor kos. Ek wou mos sê  die mannetjie is 'n goeie laaitie. "Palta" en hy wys so in die verbyry na 'n avokadopeerstalletjie. Hy verduidelik dat 'n lekker ryp palta veral ‘pavo' lekkerder laat smaak. In Chile is kalkoen meer algemeen beskikbaar en goedkoper as hoender. Gou kom ons agter dat palta alle soorte vleis lekkerder laat smaak.

Een ding is verseker, hulle seekos is altyd vars en volop en die variasie skrik vir niks. Mariscos, wat maar net 'n soort arikruikel  is, is baie gewild en word meestal in 'n soort romerige sous of sop aangebied. Baie  soos ons ons mossels eet. As jy kan droom van 'n vissoort, hulle het hom daar. Santiago lê nou wel so twee ure binneland toe, maar die se vismark is maklik twee rugbyvelde langs mekaar en binne-in is daar rye restaurante waar jy jou seekos so te sê van die boot af kan bestel. 
Salamanca in die noorde, waar ons vir twee jaar gewoon het, is te vêr van die see af en te klein om daagliks vars vis te waarborg. So besluit ek en kamermaatjie dan dat elke lang naweek as ‘Heidi se Oupa' uit die Andes gebergtes huis toe kom, sal ons afsit see toe vir lekker vars seekos. Na so 'n uur se reis deur berg en dal en deur 'n landskap wat maar netsowel 'n mengsel van die Breëriviervallei en die klein Karroo kon gewees het, kom mens skielik op die klein vissersdorpie van Los Vilos af. Hierdie ‘plek van winde' herinner baie aan die Waenhuiskrans van die ou dae waar die vissersbote sommerso op die strand uitgesleep word en jy jou vars vis koop soos hulle land. Daar stop ons toe by so 'n windverwaaide kafeetjie wat met sy voete in die waters van die Stille Oseaan staan. Die bejaarde kelner wuif ons nader  na die paar tafeltjies met  hul rooi geruite doeke oor en waarop die sout en asyn klaar reg staan. Met goeie rede gaan sit ons naby die enigste ander twee gaste. Soos ons verwag het, is die spyskaart en die kelner net Spaans magtig.  Ons moes toe maar ons gewone truuk uithaal deur te loer wat die paartjie langs ons bestel en dan daarna te wys as ons sien dis naastenby wat ons in gedagte gehad het. Hulle twee eet toe dieselfde vis. Gelukkig lyk die toe darem baie soos ons stokvis. Met gebaretaal vra ek die kelner om vir my op die spyskaart die vis se naam te wys. So leer mens mos. Volgende keer kyk jy vir wat jy kan herken op die suiwer Spaanse spyskaart. Ek bestel toe die Corvino vir Annabelle. Vreeslik lekker. Amper soos ons geelstert. Onverskrokke druk ek my vinger op volgende naam op die spyskaart. Dit is Congrio. "Gee my die een asseblief" gooi ek sommer in Afrikaans. Maak mos nie saak watter taal ek praat nie. Magtag mense, poks ek daai daag nou 'n lekker een! Sulke klein wit sappige ronde porsies om 'n sentrale graat. Eet behoorlik my vingers af.  Van toe af, as dit by seekos kom, is dit altyd Corvino vir kamermaatjie en Congrio  vir my. Eers baie later vind ek toe uit ek eet die hele tyd seepaling! Ek vra myself vandag nog of ek dit sou eet as ek vooraf geweet het.

 

Wat maak die Chilene sulke onvergeetlike mense? Hul eenvoud en hardwerkendheid - dis baie uniek. Omtrent elke mens daar het meer as een werk. Bedags sal een ou miskien die skoenmaker wees en saans ʼn kelner in die restaurant. Straatveër of slagter, almal is ewe trots op hulle werk. Die omie oorkant die straat het ʼn slaghuisie sommer so aan sy huis vasgebou. Hy verkoop net vark.  Hy het later presies geweet wat om vir my reg te maak vir my baie gereelde braaiery as ek lang naweke uit die berge kom.

 

Baie van dit wat jy in Chili eet, lyk bekend, maar smaak heeltemal anders. Vat nou maar ʼn kompleto. Dit lyk kompleet soos ʼn warmbrakkie maar het ʼn eiesoortige  en plaaslike gesmelte kaas by wat dit besonders en anders laat smaak.

 

Van warmbrakke gepraat, toe ons eendag een op een van ons  naweek reise in Chili langs die hoofpad so 'n warmbrakstalletjie langs die pad opmerk, trek ek af en vra doodluiters vir ʼn hot dog. Die meisie agter die toonbank trek net skouers op en mompel onderlangs ‘non compriendo'.  Ek kyk haar verbaas aan en wys na hul groot advertensie met die prentjie van een duidelik daarop.  "Ȏ," glimlag sy verlig. "Gotdog!"  Nou vra ek jou met trane in my vlootblou oë: is dit dan nie presies wat ek gevra het nie?  Dis maar een van die vele voorbeelde wat ek wêreldwyd raakgeloop het van hoe mense toeslaan van benoudheid as hulle sien jy is 'n vreemdeling. Hulle aanvaar  al klaar by voorbaat hulle gaan jou nie verstaan nie, al probeer jy ook om hulle taal te praat.

Ons Vrydagaande in Salamanca is gewoonlik op die dorpsplein deurgebring. Hier het dit gewemel van oud en jonk. Elke dorp of stad, het in die eg Spaanse tradisie, ʼn plein in die middel van die dorp. Dis gewoonlik meer soos ʼn park met bome en voetpaadjies van hoek tot kant. Dit is die bymekaarkomplek vir almal. Vrydagaande is daar ʼn ou met so ʼn kombuisie op wiele wat vars aartappelskyfies verkoop. Maar weer eens effe anders as wat ons gewoond is. Jy kry jou tjips in so ʼn papiertrompet, en nadat hy dit gesout het draai hy so ʼn paar draaie mayonnaise daaroor. Blykbaar het die gewoonte weer oorgewaai vanuit België.

As jy alles in die wêreld in een land wil sien, leer Spaans en gaan kuier in Chili vir ʼn paar maande. Groet maar die familie ordentlik en goed, want jy sal nie gou wil terugkom nie. Hulle het 'n hele paar gewoontes en tradisies wat gou onder mens se vel inkruip soos byvoorbeeld siësta-tyd.

In Chili word daar siësta gehou tussen eenuur en vyfuur. Wat ʼn wonderlike gebruik! Dan is daardie land se kilometers en kilometers van strande. As jy in hierdie omgewing ʼn ander mens op dieselfde stuk strand raakloop, is daar klaar te veel mense op die strand.
Na 'n rukkie in Salamanca besef ons ons is kerkloos. Annabelle begin rondsoek uitvra en kom agter die land is hoofsaaklik Rooms-Katoliek. Sy was tydens haar skooldae vir 'n rukkie op kloosterskool en sy laat weet my ons gaan die volgende naweek wat ek af is, die lokale katedraal aandurf. Ek is maar katvoet vir die nuwe wending maar berei myself voor om dit te probeer.  Groot was die verligting ek tuis kom en kamermaatjie my voorstel aan Geoffrey en Adam, twee bloedjong seuns uit die VSA.

Nie net het ons skielik maatjies wat kan Engels praat nie, hulle vertel ons toe ook van die Mormoonse Kerk namens wie hulle in Chili sendingwerk doen. Salamanca het daardie tyd nouwel net sowat twaalfduisend inwoners gehad maar aan 'n groot hart het hy hom nie ontbreek nie. Almal is bewus van mekaar se lief en leed. Waar hulle kan, sal hulle help. Hoewel daar ook heen en weer oor die draad of muur geskinder word, is dit meestal 'n goeie skinder. Almal weet as daar nuwelinge in die dorp opdaag en wat hulle daar kom doen. Mense stel belang in jou as mens en weet wat kort in jou lewe en waarvan jy te veel het.  So is dit seker ook hulle wat die twee jong sendelinge in ons rigting gedruk het. 
Kamermaatjie bel my ook toe dadelik die aand. Sy klink baie opgewonde. "Hier is twee outjies van die LDS in die dorp en hulle praat Engels!" Sy vertel my hoe sy in die tuintjie voor die huis aan't werskaf was toe sy sommer van vêr af hoor en verstaan wat die tweetjies loop en gesels. Netjies uitgevat in hul donker pakke met das in al in die snikhete Salamanca son. "Nogal sag op die oog ook" las sy onnodig by. 
"Ek het hulle elke aand die week vir ete genooi en hulle het belowe om ons te help met die Spaans!"  gaan sy vrolik voort. Ek kan hoor sy is in haar noppies. Om net weer vir 'n slag gewoonweg en sonder 'n woordeboek met ander te praat en te verstaan wat hulle sê. 

Getrou aan hul belofte, het hulle ons vlytig gehelp met die Spaanse taal. Alle Mormoonse sendelinge loop eers maande lank in Utah klas in die land waarheen hulle uitgeplaas word, se taal. Teen die tyd wat hulle aanland, praat hulle dit vlot.  Net so getrou aan hul missie, vertel hulle van die Boek van Mormon en gee hulle jou die geleentheid om self te besin en te bid daaroor en jou eie besluit te maak. Daar word niks in jou keel afgedruk nie. Hulle vertel jou hoe hulle as kerk en beweging verskil en ooreenstem met die Bybel. Terloops, hulle glo ook woord vir woord wat in die Bybel staan en lees die twee langs mekaar. Hulle glo net dat Josef Smit, volgens hul interpretasie van 'n bybelse skrifgedeelte en belofte, nog 'n profeet was wat spesiaal gestuur is om die kerk te kom red uit die periode van afvalligheid wat daar op 'n tydstip geheers het. Hulle skiet ook nie ander gelowe af nie. Baie oulike manier van hulle die. Dat jy self leiding moet vra. Dan is daar natuurlik hul gesonde leefwyse wat getuig hoe na aan die waarheid hulle hulself ag. Nodeloos om te sê, dit was vir ons baie meer aanvaarbaar om gedoop te word as Mormone as om deel te word van die Katolieke kerk. Ons is selfs tempel toe in Santiago waar hulle ons weer getrou het en ook ons name in die Groot Boek geskryf het.
Ons het van die wonderlikste vriende gemaak en het steeds vandag kontak met hulle.
Die enigste ding wat ek weens swakke vlees maar net nie onder die knie kon kry nie, was hulle nul-per-mond as dit by wyn kom. Stoei en worstel soos ons wou, Bacchus het maar net weer en weer en keer op keer die stryd gewen. Daarvoor maak die Chilene maar net te lekker Pisco Sour en goeie rooiwyn.  Dan is dit mos nog boonop asof dit lekkerder smaak as jy ‘skelm' 'n knertsie vat.
Lekker is dit dus  vir ons om weer  terug te wees by ons eie kerk waar ons selfs aangemoedig word om 'n glasie wyn op sy tyd te geniet.
Nuwejaar in Salamanca sal ons nie maklik vergeet nie.  Mens neem mos sommer aan almal oor die hele wêreld, behalwe nou die Sjinese wat hulle eie ding doen,  vier die nuwe jaar op naastenby dieselfde manier. So hoor ons op die markplein  dat die beste oujaarsaandmakietie met orkes en al, by 'n sekere klub gehou gaan word en maak ons ons reg om ons eerste Nuwejaar saam met die Chilene te gaan inwy.

Rus goed met die middag se gebruiklike siësta en staan eers skemeraand op om uit te dos vir die dans. Ons het intussen al geleer hierdie nasie eet op heel ander tye as wat ons in Suid-Afrika aan gewoond is.  Aandete of cena, begin eers na nege saans. Vieruur die middag bel ons Suid Afrika toe en wens vriende en familie 'n voorspoedige Nuwejaar. Ons is mos 8 ure ouderwets/outyds. Daarna sit ons toe af saal toe so teen half tien met die idee om sommer daar iets te bestel om eers die maag 'n lagie te gee.
Ons kry maklik parkeerplek. Iets lyk nie pluis nie.  Groot s  die teleurstelling toe ons by 'n leë saal instap. Ons wonder of ons by die regte plek is. Net toe ons wou omdraai en gaan soek, daag 'n kelner op en begin van die tafels dek.  Die man haal net sy skouers op as ons in ons gebroke Spaans probeer uitvind hoe laat die storie afskop. Al wat ons uit hom kry is 'n menu en ons bestel toe maar iets om te peusel aan terwyl ons wag.

Middernag  is dit steeds net ons tweetjies daar en wens ek en kamermaatjie mekaar maar geluk met 'n glasie lokale vonkelwyn. Net na twaalf daag die orkes op en begin uitpak en ghitare instel.

Skaars is hulle opgestel en die mense begin opdaag. 1uur is die saal stampvol.
Ons vind uit die Chilene is nie net goeie sangers en musikante nie, hierdie mense kan vir jou kaperjol! En hulle kan dans dat die stof draai!  Gou leer hulle ons hoe die Cueca (kweika) gedans word. Dis Chile se nasionale dans. Baie met 'n ritme soos ons vinnige langarm danse met 'n tikkie Spaanse flamenco bygegooi. Die mans is in cowboy-drag en  hoede uitgevat. Hulle haal sulke spierwit sakdoeke uit en met die in die een hand, word daar soos wafferse kapokhaantjies in passies en sirkels om die dames gedans terwyl die sakdoek op en af gewuif en oor die kop geswaai word. Die tradisionele dames dra sulke wye kleurvolle rokke met valletjies in lae wat amper tot op die vloer gaan. Nogal 'n baie aanloklike en uitlokkende tipe van dans met 'n sterk Spaanse invloed. 
Die son kom intussen stil-stil en ongemerk op en dis eers so teen tienuur wat ons uiteindelik bes gee en gedaan daar uitsluip. Terwyl ons die slaap van die dooies slaap, het die res blykbaar gedans tot dit weer siësta tyd geword het.  Toe eers het die hele dorp gaan slaap. Tot die volgende oggend.

Dis miskien nie so algemeen bekend dat namate mens weg beweeg vanaf seevlak, die verhouding tussen die getal wit- en rooibloedselle in jou liggaam, stelselmatig verander nie. Soos wat jy klim, so klim die getal rooibloedselle en verminder die wittes om plek te maak vir die rooies. Dit is om te sorg dat jou longe steeds genoegsaam suurstof uit die dun lug kan haal. Hoe hoër jy klim, hoe minder suurstof is daar in die lug. Weens die feit dat die tonnelprojek waarop ek gewerk het, baie hoog op in Andes gebergtes geleë was, was daar n baie streng rotasiebeleid toegepas op alle werkers. Dit beteken jy werk n maksimum periode van sewentien dae waarna jy dan vir ten minste vyf of ses dae na seevlak moet terugkeer sodat jou witbloedselle wat intussen moes plek maak vir ekstra rooies, na normale vlakke kan terugkeer. Doen jy dit nie, verswak jou weerstand teen siektes.
Ek en kamermaatjie het natuurlik hierdie gereelde lang naweke ten volle benut en die land platgery om sy mense en plekke verken. Sommer net die pad gevat en gekyk waarheen hy mens neem.
In die ou dae was daar 'n baie goeie spoorlyn vanaf die Suide tot heel bo in die Noorde van Chile waarmee veral mynboutoerusting en erts vervoer is. Die land was nooit eintlik vreeslik welvarend nie en oral kon mens sien hoe hulle maar soos ons boere, 'n plan moes maak in die uiters bergagtige landskap om waar moontlik, die trein en die pad dieselfde tonnel te laat deel. Dit sou ook nie help om die treinspoor al langs die kus te laat loop nie, want die myne is almal in die berge geleë. Ek kan my indink dat hulle darem seker 'n baie goeie kontrole sisteem destyds moes gehad het anders sou trein en lorrie mekaar te gereeld in die tonnels ontmoet het.
In die tyd wat ons daar was, het die treine lankal nie meer geloop nie en was ons dus op ons eie aangewese om maar elke keer te hoop en bid daar kom nie 'n kar van vooraf aankom nie. Veral as die tonnel effe lank was en boonop nog met 'n draai geloop het ook!  So hier en daar het hulle 'n poging aangewend om die tonnels op plekke bietjie breër te skiet sodat mens darem twee motors by mekaar kon laat verbyskuur.
Toe Ma-goed uit die republiek kom kuier het, kon ons haar 'n paar interessante tema-dorpies neem waar byvoorbeeld hulle bekend is net vir hul breiwerk en ander vir sy pottebakkery. Daar is selfs die dorpie met die naam Conbarbala waar hulle uit 'n unieke seepsteen formasie met dieselfde naam (Conbarbalita) 'n verskeidenheid artikels kerf en slyp en vorm om vanaf papiergewiggies to reuse potte en beelde te skep wat hulle aan die wêreld verkoop. Hierdie gesteente kom net in daardie deel van die wêreld voor en mens herken hom dadelik aan sy maroenrooi kleur wat deurspek is met spikkeltjies en dun wit strepies wat lyk of dit in die oertyd met 'n reuse lepel, half gemeng  was en net so laat staan was om te stol.
Op  'n slag het ons vêr Noord gery tot in die middel van die Atacama woestyn waar ons 'n naweek in die dorpie Saint Pedro de Atacama gebly en ondervind het hoe dit lyk waar daar feitlik nog nooit enige reënval in mense heugenis was nie. Geen wonder NASA het destyds  hul maanlandingstuie daar gaan toets nie!
Toe gaan maak ek mos die fout om met my volgende afnaweek, vir Annabelle Viña Del Mar te gaan wys.

Soos die selfversekerdheid groei, so kring ons verkenningstogte wyer en wyer uit. Dit was net 'n kwessie van tyd of ons durf die hoofstad Santiago self aan. Sommer die met die intrapslag trek 'n verkeerskonstabel ons oor.  Ek het nie 'n idee wat om te verwag nie, want volgens my, het ek NIKS verkeerd gedoen nie. Ek beweeg dan saam met die hoofstroom in die middestad in 'n breë pad met vier lane motors en hy pik my uit die menigte ander!
"Jy mag nie vandag in die stad wees nie," vertel die mannetjie my in Spaans. Eers wil ek my ek-verstaan-nie Spaans-nie kaart speel maar is te in die bek geruk en nuuskierig oor hoekom nou juis ek nie vandag daar mag wees nie. "Por que?" vra ek hom hoekom.  Hy kom agter ek is 'n estrangero en verduidelik heel vriendelik dat slegs motors  wie se nommerplate met 'n gelyke 'n nommer eindig,  daardie dag naby die middestad mag kom. Môre is dit weer die ongelykes, soos myne, se beurt.  Hy laat ons met 'n waarskuwing gaan.

Die volgende af naweek skiet ons langs die kus  af tot by Viña Del Mar, die Durban van Chili. En baie meer. Dis feestyd vir kamermaatjie en ek. Winkelsentrums  met uitsoek kettingwinkels en toring woonstelle, baie soos mens in die Strand in Suid-Afrika sien. Met ogies wat blink, word ek skoongeboul met die aankondiging dat sy nou genoeg gehad het van alleen in Salamanca bly terwyl ek lekker tussen my maatjies daar hoog in die berge werk. Wanneer ek dan met lang naweke afkom, val ons in elk geval dadelik in die pad na vêraf bestemmings soos die. Wat kon ek sê?  Twee maande later trek ons in 'n woonstel op die strand in. En ek bedoel óp die strand!  Vanaf ons balkon op die tweede vloer laat sak ek net 'n mandjie met 'n tou en geld in tot op die sand. Dan laai die roomys-smous vir ons yskoue ‘helados' en ons kleingeld in. 

Viña Del Mar is ook bekend vir sy kuns en musiekfeeste en ons was gelukkig genoeg om 'n eenmalige opelug optrede  van C.C.R. te kon  bywoon. Wie sou nou ooit kon dink dat ons sou kon saam sing met " I see a bad moon rising, I see troubles on the way," terwyl die volmaan opkom oor die skare langs die Stille Oseaan net 'n hanetreetjie van ons af.
Soos met alle stede en dorpe in Chili, het Viña ook sy sentrale park in die middedorp met als wat gewoonlik in al die ander dorpe daarmee gepaard gaan.  Perdekoetse waarop jy deur die dorp kan gaan ry, stalletjies met als vanaf spookasem tot leerbelde. My gunsteling tydverdryf was natuurlik om op 'n Saterdagoggend af te sit park toe en een van die baie politoertrone te bestyg.  Mens neem stelling in op 'n egte leer, amper rusbank tipe stoel, taamlik hoog bokant die grond. Jy word dan 'n plaaslike koerant in die hand gestop.  Vanaf hierdie verhewe pos ervaar en bekyk jy rustig oor jou koerant, die mensdom om jou terwyl die man met sy borsels en lappies aan die werk spring. Eers word jou skoene so aan jou voete skoonmaak. Dan word hulle met die hand ingevryf met politoer terwyl jou voete als ervaar. Die ondervinding duur maklik 45 minute tot 'n uur en in daardie tydjie word jou voete so gepamperlang dat jy voel jy sweef êrens  tussen hemel en aarde. Viña del Mar, wingerd langs die see, 'n plek wat ek maklik weer sal opsoek, al is dit net vir die Osso Bucco!
'n Rukkie voor ons verhuis het na Viña Del Mar ontmoet ons eendag vir Gloria. In 'n klein dorpie soos Salamanca ken almal vir almal en toe ons een aand in 'n lokale kroegie verneem of daar nie dalk 'n fisioterapeut of so iemand in die omgewing is nie, vertel hulle ons van die vroutjie wat met 'n Hollander getroud is en op een van die parcellas (kleinhoewe) vêrder af in Choapa-vallei woon. Nie dat ons nou eintlik beserings of kwale gehad het nie, net omdat ons nogal daaraan gewoond geraak het in Indonesië om een keer 'n maand, elkeen 'n lekker ontspannende massering te kry. Sommer in die huis en goedkoop.  Dit was tyd dat ons die stukkie bederf weer instel.

Gloria verduidelik dat dit beter is as ons uitry na hulle toe want daar is sy beter ingerig om ons te behandel en buitendien is sy al redelik vêr gevorder met haar swangerskap en wil nie baie rondry nie. ‘Nou gaan sy darem nog kan harde werk doen soos massering?' wou ons weet. ‘Kom vind uit en sien self' is al wat sy sê. Min het ons besef wat op ons wag.

Met die aankoms by die Parcella se hek, ontmoet die skaaphond ons en tol al in die rondte voor die bakkie terwyl ons tussen die rye wingerd aanry na die opstal toe waar 'n lui rokie uit die skoorsteen ons naderwink. Hulle boer ook met die Pisco druif waarvan Chili se berugte witblits met dieselfde naam gemaak word. Met die afklim word ons ook dadelik 'n glasie pisco ‘sour' aangebied. Suiwer Pisco met vars suurlemoensap geskud oor ys tot hy so 'n vaal kleurtjie kry. ‘Salud! Om te help om julle in die regte stemming te kry voor julle terapie'  sê Gloria se man.  Hy stook sy eie en dit werk!

Met die instap merk ons als is so effe anders. Meeste van die meubels is handgemaak en daar is geen elektrisiteit nie. Die twee het in Kanada ontmoet as houtkappers. Al twee het die ‘euwels' van die tegnologies verslaafde mensdom afgesweer. Hedendaagse hippies. Als moet natuurlik wees. Hulle doen en maak als self.
Annabelle vra waar is die toilet en hulle beduie teen die bult op tussen die druiwe in. 'n Plonsput!
Sy bly 'n hele rukkie weg. Met die terugkeer sê sy vir my onderlangs, ‘jy wil ook gaan' Ek wou nog protesteer maar sy herhaal, ‘jy wil ook gaan!' So beveel so gemaak. Praat van 'n troon met 'n uitsig!
Mense, al wat dit is, is ses sinkplate, drie elke kant wat teen mekaar leun soos 'n volstruisnes in die karoo. Voor en agter oop na die wye wêreld. Jy voel of jy die ewigheid kan sien en hulle vir jou. Tog heerlik as mens eers gewoond raak daaraan, veral die vars lug.

Met my terugkeer word ek beveel om tussen wierook en kerse te gaan lê op 'n matras op die grond met net 'n dun deurskynende saronglappie om die naaktheid te bedek. Gelukkig is dit al sterk skemer en met die pisco-dapperheid wat help, ontspan ek terwyl sy my onder hande neem. Ek kan net sê dit was nogal 'n unieke ondervinding. 'n Hoogtepunt in my oorsese ervaringe van al die verskillende tegnieke wat mens kry in die verskillende lande. Maaind you, niks  sedeloos nie, maar lekker verby. Maande later, in die Amasone, toe ek 'n luislang om my nek laat hang en die hom so half om my draai, toe dink ek weer aan die eerste aand daar by Gloria. Die luislang was net baie kouer en erg onpersoonlik.

Ons tonnel in Chili se Andesgebergte begin einde se kant toe staan. Dit was weer tyd om te begin rondkyk en voelers uitsteek vir nuwe werk. In ons tipe konstruksie kan jy nie sit en wag tot hulle jou vra om te loop nie. Teen daardie tyd  is al die goeie werk op die volgende projek alreeds gevat.
Dis nogal 'n kunsie om so werk te soek. Daar is streng reëls en protokol betrokke. Jy kan maklik moeilikheid kry as jy oor die draad vry vir werk of om mense te probeer werf. Een aand in die myn se ontspanningsklub, oor die skuim van die derde bier, skraap die kontrakteur se agent genoeg moed bymekaar om my te pols oor 'n moontlike betrokkenheid by 'n nuwe myn se infrastruktuurontwikkeling. Die keer in Peru.
Soos ons teen die tyd al goed besef, beteken 'n nuwe werk dat kamermaatjie eers weer 'n rukkie in Duskantland gaan moet draai vir 'n rukkie terwyl ek by die nuwe projek nesskop.

Dis die keer by 'n Chileense kontrakteur wat 'n kontrak gewen het om 'n tonnel op die allamintige hoogte van meer as 4500m bo seespieël te gaan ontwikkel. En, die hele klomp praat net Spaans. Gelukkig voel ek dapper en tevrede genoeg met my vordering in Kastiliaans en dink die nuwe base ook so.
Ons leer ook nie ons les nie. Soos altyd, het ons oor die twee jaar in Chile ook weer erger bymekaargemaak as eekhorinkies en moes ons weereens die gebruiklike vyftig persent afslag plakkertjies begin plak op alles vanaf beddegoed tot TV-stelle. Wêreldwyd is dit 'n goeie afslag en gou-gou sit ons met net vyf plastiese trommels se negosie oor. Goed wat net eenvoudig moet terug Suid-Afrika toe. Die goue reël bly steeds dat ons niks mag verskeep wat ook tuis beskikbaar is nie. Hoe dit ook al sy, vyf trommels bly 'n klomp goed en om dit lugvrag te stuur, kos 'n fortuin. Dis ook die eerste keer dat verskeping nie eens 'n opsie is nie, want dink jou net in watter roete gevolg sou moes word om ons goed in Suid-Afrika te kry!
Chile en sy mense het goed onder my vel en baie diep in my hart ingekruip en ek sê vandag nog ek sou maklik daar afgetree het indien ek dit net kon bekostig. Bekostigbaarheid word hier nie net in geld bereken nie,  maar ook in tyd, want mens moet eers sowat vier of vyf jaar daar werk en deur verskeie stadiums van goedkeuring gaan voor hulle eers daaraan so dink om jou burgerskap te gee. Dit is egter water onder die lewensbrug en vandag is Chile maar net een van my emmerlysplekke  waarheen ek eendag weer sal wil terugkeer om te sien hoe dit nou daar uitsien. Net voor die einde van die vorige eeu, verlaat ons Chile en los ons sommer baie vriende agter.

As Kalaharikind vertel hulle my al van laerskool af dat ek in 'n woestyn grootgeword het. Groot fout. Kom kyk hoe lyk dit rondom Lima, die hoofstad van Peru. Dis 'n skok vir die sintuie. Mens dink eers die vliegtuig se vensters is vuil van baie stowwerige landings. Ons land laatmiddag in 'n landskap met vyftig skakerings van bruin. Eintlik meer variasies van vaal. Die Peruviane kan nie onthou wanneer dit laas in Lima gereën het nie. Die huise se dakke is almal plat en nie een het 'n geut nie. Dis ook duidelik dat Peru die plakkerskamp idee begin het. Arm, brandarm, Peru. Sommer buite die lughawe begin die gehuggies hulself al inryg. Hulle steek nie hulle armes weg nie.

Soos ons die middestad nader, begin die ander kleure darem uitkruip en namate die geboue hoogte kry, is jy gou weer in enige ander besige metropool in die wêreld. My nuwe base het gewaarsku dat gringos liewer nie self moet bestuur nie en by die eerste groot besige kruising, vind ek eerstehands uit hoekom. Soos in die Filippyne, bestaan daar 'n  unieke bestuurskultuur. Die verkeersligte is rooi aan ons kant en ek besef dat die bestuurder nie gaan stop nie. Inteendeel, hy gee vet.  Ritmies speel hy 'n deuntjie met sy toeter. Krampagtig grawe ek my kneukels in die sitplek in. Voor ek  enige geluid kan uitkry, is ons oor die kruising. Die taxi uit die ander rigting swiep rakelings agter ons verby. Gelukkig is die strate wyd en kan mens darem aankomende verkeer betyds raaksien of raak hoor sodat jy tyd het om jouself behoorlik te beskyt.
My firma het my sterk aangeraai om ten alle tye ten minste tien dollar Amerikaans in my paspoort te reg hou. Wanneer 'n verkeersbeampte jou aftrek, moet al die insittende gringos help betaal aan sy salaris. Ook maar goed hulle vertel mens want probeer jy byvoorbeeld so iets in Chile, sluit hulle jou daar en dan toe.
My hotelletjie is loopafstand vanaf die hoofplein. Soos in Parys, (die een langs die Seine) is daar oral restaurante met die helfte van hul tafels op die sypaadjie. Daar heers 'n ontspanne rustigheid tussen die oggend se koffiedrinkers. Elke spyskaart spog met Peru se nasionale voorgereg. Chevice is rou vis wat fyngekap en gemarineer word  in 'n asynsousie saam met rissies en uie.  Ook nie links nie, werk ek een deur en is vandag steeds verslaaf daaraan. Die brand word afgekoel en afgespoel met 'n Sol of twee uit Meksiko. Elkeen van die biere het 'n vars skyfie suurlemoen bo in die bek van bottel. Oorkant die straat is die boomryke sentrale park. In die ruimtes tussen die mallemeule, speelrame en wipplanke, stal elke aspirant skilder van Lima sy kleurryke kunswerke uit.
Terug oor die pad is daar 'n samedromming van ou toppies in 'n opening tussen die restaurante. 
Ry op ry staan die skaaktafels, elkeen met 'n stel op en twee manne wat haaks is met Ajidrez. (onthou mens spreek die j as 'n g uit)  Omtrent elke tafel het 'n klompie toeskouers. Na elke skuif word daar na mekaar oorgeleun en gefluister. My lus hang uit. Tot my spyt moes ek uitvind mens kry nie sommer gou sitplek by die tafel nie. Jy  meld aan en moet dan geduldig jou beurt afwag. Na so 'n uur se staan en kyk, leer ek sommer baie skaaklesse.  Ook maar goed ek kry nie 'n beurt nie, ek kon my naam lelik krater gemaak het. Ek begin die idee kry, hierdie Peru gaan sommer nog 'n lekker plek word.

Kyk, as ek gedink het dat Chile 'n land van uiterstes is, het ek 'n les kom leer in Peru! Die sensitiewe leser moet kennis neem dat die volgende stukke effe rof gaan wees op die sinne. Sommer baie erger as rou-rissie-vis. Slaan liewer die volgende stukkie heeltemal oor as jy 'n sensitiewe maag het of diere meer as mense lief het.

Hoekom die mensdom altyd sy seksdrange moet aanvuur en bevredig ten koste van arme onskuldige lede van ons diereryk, gaan my te bowe. Baie gepas dat die woord ‘dom' agter mens verskyn in die hierdie geval. Glad nie soos in die Engelse weergawe nie. Kort nadat ek en kamermaatjie ingetrek het in ons woonstel in die meer gegoede woonbuurt van Miraflores, kyk ons vroeg een aand televisie op die nasionale kanaal om sodoende ons Spaans bietjie aan te vul.  Dis juis 'n koskook program wat gaan oor lokale kultuur en eetgewoontes. Wat kan nou meer onskuldig wees? Daar is 'n groot gehoor in die ateljee. Ons konsentreer kliphard om die opgewonde aanbieder se gesprek te volg. Dit skemer deur dat die dis wat hulle gaan demonstreer, nasionaal baie gewild is en glo baie goed is vir die manlike libido. Estracto de Rana roep hulle hom. Ons verstaan dat dit 'n  ekstrak is van wat ook al  ‘rana' is.  Op die tafel staan twee glas bakke, 'n bottel pisco (lokale soort brandewyn) en 'n  voedselverwerker. Die een bak het wit goed in en in die ander bak is daar lewe. Groenerige lewe.
Die kamera fokus op die eerste bak. Die wit een. Dis room. Die guitige assistent gooi die room so halflyf in die voedselverwerker in. Dan staan sy terug terwyl die aanbieder so 'n paar stewige geute pisco byvoeg en die klitser aanskakel. Sodra die room goed aan't draai is, beweeg die kamera uiteindelik  oor na die laaste bak toe. Dié is vol yslike groot groen lewendige brulpaddas!

Onder luide toejuiging van die gehoor, word een van hulle aan sy agterpote gevang en vir 'n paar sekondes bokant die kolkende wit pisco-room laat hang terwyl die kamera nader fokus. Sierlik duik hy in. Gee nog so 'n paar skoppe voor die lemme hulle ding doen. Eers is daar net so 'n paar rooi strepe in die room en dan word dit so 'n modderige groen kleur. 
Die skare raak mal en die sekuriteit het hulle hande vol om te keer dat die mans in die gehoor nie almal tegelyk vorentoe storm nie.  Wanneer dinge effe bedaar, kondig hulle 'n paar gelukkige nommers aan en die wenners kom na vore en kry elkeen 'n glas vol Estracto de Rana en drink dit daar en dan  ten aanskoue van die hele nasie.
Die volgende dag op kantoor vertel my kollega my dat soos met renosterhoring in die Ooste, glo die Peruviaanse mans hierdie doepa gee ekstra woema in die bed.
Ek vertel hom hoe naar dit ons gemaak het.  "Ook maar goed jy het nie verlede week gekyk nie," merk hy doodluiters op. "Toe het hulle gewys hoe maak hulle  klein apies gaar en bedien hulle dan net so heel op rys. Herinner mens nogal aan 'n fetus"